Исторический журнал "Российские и славянские исследования" – история южных и западных славян, история России, Беларуси и Украины

Доўгі час польская палітыка, як унутраная, так і знешняя, была непарыўна звязана з краінамі Усходняй Еўропы, і ў першую чаргу з СССР. Пасля т. зв. «дамоўнай рэвалюцыі» 1989 г. і ўтварэння Трэцяй Рэспублікі Польшча вярнулася ў лона Заходняй Еўропы, стала паўнавартасным іграком на палітычнай арэне, сябрам НАТА, Еўрапейскага Саюза і іншых міжнародных арганізацый. Ва ўмовах гэтай пераарыентацыі ўсходні вектар знешняй палітыкі не згубіў сваю актуальнасць. Узаемаадносіны з Расіяй і краінамі СНД, безумоўна, змяніліся, аднак па-ранейшаму яны маюць вялікае значэнне для Польшчы і патрабуюць грунтоўнага даследавання. Менавіта праблемам усходняга напрамку знешняй палітыкі польскай дзяржавы канца ХХ — пачатку ХХІ ст. прысвечаны зборнік «Усходняя палітыка Польшчы: абумоўленасць, канцэпцыі, рэалізацыя».

Кніга падзяляецца на некалькі тэматычных блокаў. У першым («Абумоўленасць усходняй палітыкі Польшчы») прадстаўлены артыкулы, у якіх апісваюцца ўмовы і чыннікі, што ўплывалі і ўплываюць на ўсходнюю палі­тыку краіны. Так, праца М. Мруза не абмяжоўваецца перыядам Трэцяй Рэспублікі, а змяшчае экскурс у гісторыю ПНР і ўзаемаадносінаў з СССР. Важнае месца ў кнізе займае вызначэнне не толькі палітычных, але і эканамічных, сацыяльных, культурных і асабліва рэлігійных фактараў, якія разглядаюцца ў артыкулах Я. Альхоўскага і Т. Алеяжа. Багатым статыстычным матэрыялам па колькасці розных родаў арміі, выдаткаў на іх утрыманне, магутнасці вылучаецца праве­дзенае І. Тапольскім даследаванне вай­сковай пазіцыі краіны ад часоў ПНР да 2005 г. Цікавасць прадстаўляюць вызначэнне геапалітычнага становішча Польшчы пасля 1989 г. (артыкул К. Мажэнды) і стасункі з сацыялістычнымі рэспублікамі ў пераходны перыяд (1989—1991 гг.) (праца М. Ажэхоўскага).

Другая частка зборніка прысвечана эвалюцыі поглядаў на ўсходні вектар знешняй польскай палітыкі, пачынаючы з першых пасляваенных гадоў, праблеме ўсталявання межаў краіны, прыналежнасці да сацыялістычнага лагера і пераарыентацыі на Захад. Важная роля адводзіцца аўтарамі асобным дзеячам: Е. Гедройцу і яго ўплыву на стаўленне парыжскай «Культуры» да ўсходняй палітыкі Польшчы (Л. Унгер), О. Халецкаму, стваральніку геапалітычнай канцэпцыі Цэнтральна-Усходняй Еўропы (П. Вандыч), К. Скубішэўскаму і яго дзеянням у ролі міністра замежных спраў (С. Дэмбскі, Р. Кузняр). Не застаюцца па-за ўвагай ў і перыяд  «аптымістычнага дэтэрмінізму», пачатак збліжэння з Еўрапейскім саюзам і НАТА, поспехі і няўдачы на гэтым шляху і г. д. Асаблівую каштоўнасць мае праца З. Найдэра па галоўных праблемах усходняй палітыкі краіны, карані якіх знаходзяцца глыбока ў гісторыі, а праявы назіраюцца ў нашы дні.

Непасрэдная рэалізацыя знешняй палітыкі Польшчы, яе стасункі з усходнееўрапейскімі і азіяцкімі дзяржавамі знайшлі адлюстраванне ў раздзеле «Рэалізацыя ўсходняй палітыкі Польшчы». Галоўная ўвага надаецца, безумоўна, адносінам з Расіяй, іх дынаміцы, змене акцэнтаў, некаторым гістарычным аспектам часоў сацыялістычнага блоку. Не меншае значэнне маюць кантакты з бліжэйшымі суседзямі — Беларуссю і Украінай. У працах Т. Капусняка і К. Федарові­ча разглядаюцца міждзяржаўныя стасункі з пачатку 1990-х гг., асноўныя канфлікты, праблемы «еўрапеізацыі» гэтых краін, змены ў адносінах пасля 2004 г., які называецца пераломным, і г. д. Асобныя артыкулы прысвечаны рэгіянальнай інтэграцыі Польшчы з прыбалтыйскімі рэспублікамі, асноўным праблемам і дасягненням у супрацоўніцтве з краінамі Каўказа, Сярэдняй Азіі і інш. Асаблівую цікавасць прадстаўляе артыкул М. Хабоўскага з аналізам праблем польскага насельніцтва на тэрыторыі постсавецкіх краін. Аўтар даследуе пытанні мовы, рэпатрыяцыі, сувязяў з Польшчай і стаўлення да гэтага насельніцтва карэнных палякаў.

Апошні, чацвёрты, блок («Усходняя палітыка Польшчы і ўсходняя палітыка Еўрапейскага Саюза») ілюструе, якім чынам усходняя палітыка краіны стасуецца з уяўленнямі і каштоўнасцямі ЕС, а таксама дзейнасцю ў ім нашай заходняй суседкі. Артыкул А. Думалы прысвечаны галоўным прынцыпам ЕС на ўсходнім вектары і гісторыі далучэння Польшчы да гэтай арганізацыі. Працы К. Гелес, І. Гораль, В. Гізіцкага і інш. дэманструюць пазіцыю па гэтым пытанні Германіі, Францыі, міжземнаморскіх і скандынаўскіх дзяржаў, а таксама Вышаградскай групы. Яны апісваюць гісторыю ўзаемаадносін гэтых краін з Польскай Рэспублікай, цяжкасці на шляху іх супрацоўніцтва і крокі па збліжэнню. У цэлым раздзел паказвае, як сяброўства ў ЕС і накладанне на краіну пэўных абавязкаў змяніла стаўленне кіраўніцтва Польшчы да яе ўсходняй палітыкі.

Разглядаемы зборнік паказвае ўнікальнае становішча Польшчы паміж усходам і захадам Еўропы. Працу можна ахарактарызаваць як еўрааптымістычную. Аўтары ўпэўнены ў правільнасці выбару заходняй арыентацыі краіны, вераць у яе вялікія магчымасці ў межах ЕС, таму ўсходні вектар палітыкі разглядаюць з праеўрапейскіх пазіцый. Многія артыкулы з’яўляюцца выдатнымі даследаваннямі, добра абгрунтаванымі, з важкімі доказамі, аднак некаторыя працы адрозніваюцца відавочнай тэндэнцыйнасцю.

Кніга падыходзіць для шырокай чытальніцкай аўдыторыі. Аднак для складання поўнай карціны неабходна звярнуцца да іншых выданняў, бо дадзены зборнік адлюстроўвае толькі польскае бачанне праблемы.

К. Я. Колб

Зборнік «Дакументы цэнтральных улад Польскай аб’яднанай рабочай партыі. Сакавік — лістапад, 1956» з’яўляецца чарговым выданнем у навуковай серыі «Менш вядомая Польшча. 1944—1989». Дагэтуль даследчыкі маглі пазнаёміцца з наступнымі дакументамі: «Нарады і тэлеканферэнцыі кіраўніцтва ПАРП у 1980—1981» (Варшава, 2004. 1355 с.); «Пратаколы з паседжанняў, з’ездаў і нарад кіраўніцтва Турэмнага дэпартамента Міністэрства грамадскай бяспекі з начальні­камі турмаў і лагераў працы (1944—1954)» (Варшава, 2006. 817 с.); «Пратаколы VI і VII пленумаў Цэнтральнага камітэта Польскай аб’яднанай рабочай партыі 1956 г.» (Варшава, 2007. 901 с.); зборнікам артыкулаў «Польскі 1989 год: поспехі, бяздзеянне, параза», ч. 1 (Варшава, 2009. 544 с.).

Зборнік дакументаў, якія ў пераважнай большасці паходзяць з фондаў Архіва актаў новых у Варшаве і друкуюцца ўпершыню, адлюстроўвае складаны і адначасова адзін з найцікаўшых перыядаў у развіцці пасляваеннай Польшчы — ад першага шырокага абмеркавання пастаноў ХХ з’езда КПСС да прыходу да ўлады Ул. Гамулкі. Гэтыя сем месяцаў аднаго года выкрылі шмат балючых момантаў у развіцці Польшчы, паказалі сапраўдны ўзровень палітычнай барацьбы ў партыі і складаную грамадска-палітычную сітуацыю ў краіне, адлюстравалі рэальны ўзровень польска-савецкіх адносін.

Непасрэдная публікацыя крыніц адкрываецца стэнаграмай паседжання цэнтральнага партыйнага актыву 3—4 сакавіка 1956 г., прысвечанага абмеркаванню ходу і пастаноў ХХ з’езда КПСС (с. 11—153). З тэксту дыскусіі вынікаюць ацэнкі польскім кіраўніцтвам падзей у СССР і самой Польшчы, спробы зразумець прычыны перагібаў і магчымыя дзеянні па іх выпраўленню. Прыведзеныя далей дакументы адлюстроўваюць ужо канкрэтныя крокі лідараў ПНР у справе звальнення з турмаў незаконна асуджаных, аднаўлення ў правах выключаных з Польскай аб’яднанай рабочай партыі (ПАРП) дзеячаў, спробы вырашэння набалелых сацыяльна-эканамічных праблем.

Несумненную цікавасць для гісторыкаў прадстаўляе прыведзены ў зборніку тэкст выступлення 20 сакавіка 1956 г. першага сакратара ЦК КПСС М. С. Хрушчова на VI пленуме ЦК ПАРП, дзе адбываліся выбары новага партыйнага кіраўніцтва пасля смерці Б. Берута. Дадатным бокам гэтай публікацыі з’яўляецца тое, што яна прыводзіцца на мове арыгіналу, а потым — у тлумачэнні на польскую мову. Падчас прамовы савецкі лідар засяродзіў увагу на змесце свайго даклада на ХХ з’ездзе КПСС, ахарактарызаваў актуальную міжнародную сітуацыю, паспрабаваў адвесці крытыку ад Берута і адначасова адзначыў неабходнасць выпраўлення хібаў у кіраўніцтве краінай, закрануў праблемы сацыяльна-эканамічнага развіцця Польшчы.

Значную частку зборніка складаюць пратаколы паседжанняў палітбюро ЦК ПАРП і дадаткі да іх, якія істотным чынам дапаўняюць ранейшыя публікацыі (гл.: Dokumenty do dziejów PRL. Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1949—1970 / oprac. A. Dudek [i in.]; Instytut Studiów Politycznych PAN. Warszawa : Typografika, 2000. 437 s. Zeszyt 13). У пратаколах раскрываюцца механізмы прыняцця рашэнняў па пытаннях сацыяльна-эканамічнага і грамадска-палітычнага развіцця, даецца ацэнка партыйна-дзяржаўным кіраўніцтвам чэрвеньскіх 1956 г. падзей у Познані, адлюстроўваюцца супярэчнасці і ідэйныя падзелы сярод кіраўніцтва ПАРП.

Асобным сюжэтам праз зборнік праходзіць праблема вяртання да ўлады былога лідара Польскай рабочай партыі Ул. Гамулкі. Пры выбары дакументаў складальнікі звярнулі ўвагу на тыя, што найбольш яскрава адлюстроўваюць пазіцыю Гамулкі і яго былых паплечнікаў, партыйна-дзяржаўнага кіраў­ніцтва, а таксама працэс перамоў двух бакоў (дакументы 8 з дадаткамі 1—3, 11, 12, 13, 28 і 29 з дадаткамі 1—2).

Важныя падзеі разгарнуліся ў Польшчы 19 кастрычніка 1956 г., калі нечакана ў дзень адкрыцця VIII пленума ЦК ПАРП, дзе першым сакратаром партыі павінны былі абраць Ул. Гамулку, да Варшавы прыехала дэлегацыя савецкага кіраўніцтва на чале з Хрушчовым. Вострая размова савецкіх прадстаўні­коў з членамі прэзідыума ЦК ПАРП пачалася яшчэ ў аэрапорце і была працягнута ў Бельведэры. Зробленыя падчас яе нататкі прыведзены ў апісваемым выданні. Варта адзначыць, што ўпершыню гэты дакумент быў надрукаваны расійскім даследчыкам А. М. Арэ­хавым у зборніку «Славянский альманах 2007» (М., 2008), а праз паўгады А. Вэрблянам у польскім часопісе «Dziś. Przegląd społeczny», але, як падаецца, так і не стаў вядомым шырокаму колу даследчыкаў. У гэтай сувязі публікацыя важнай крыніцы, а тым больш яе актыўнае ўвядзенне ў навуковы зварот дазваляе па-новаму ацаніць сітуацыю ў кіраўніцтве ПАРП, грамадска-палітычнае становішча ў Польшчы і ўзровень польска-савецкіх палітычных, эканамічных і ваенных адносін у сярэдзіне 1950-х гг.

Характарызуючы зборнік дакументаў, варта адзначыць не колькасць крыніц (іх адносна няшмат — 49), а іх змест і археаграфічную апрацоўку, вялікі паказчык прозвішчаў, дзе прыведзены кароткія біяграфічныя да­дзеныя на ўсіх згаданых у асноўным тэксце асоб, і фотаздымкі, якія адлюстроўваюць дух эпохі. Уяўляецца, што гэтае выданне будзе цікавым не толькі тым, хто займаецца палітычнай гісторыяй Польшчы, але і тым, хто даследуе міжнародныя адносіны, грамадскую думку ў аўтарытарным грамадстве.

Л. А. Козік

Туркоўскі Р.

Турковский Ромуальд — профессор кафедры истории XIX и XX веков Института истории Варшавского университета (Польша), доктор хабилитованый

Азіраючыся на пяцідзесяцігадовую гісторыю парламентарызму ў эміграцыі, неабходна сказаць, што нягледзячы на аддаленасць ад радзімы, малыя шанцы на дасягненне палітычных мэт, палякі, якія знаходзіліся ў Лондане, змаглі стварыць асноўныя дзяржаўныя інстытуты ў выгнанні, якія былі звязаныя з польскімі парламенцкімі традыцыямі.

Асноўныя палітычныя сілы ў эміграцыі. 21 сакавіка 1945 г. спыніў існаванне эмігранцкі квазі-парламент — II Нацыянальны савет РП, які быў распушчаны дэкрэтам прэзідэнта. Польскія палітыкі, якія засталіся ў Лондане, думалі аб стварэнні новага, прыстасаванага да ўмоў эміграцыі Савета [1, s. 200—202]. Адтэрміноўка ў яго фарміраванні прывяла да расколу эмігранцкага лагера прыкладна на 3 групы: 1) «нязломныя» — гатовыя да далейшай барацьбы. Іх лідэрамі былі прэзідэнт У. Рачкевіч, прем’ер-міністр Т. Арчышэўскі і галоўнакамандуючы генерал У. Андэрс; 2) згодныя на чале з былым прэм’ер-міністрам С. Мікалайчыкам і былым старшынёй II Нацыянальнага савета С. Грабскім, якія жадалі вярнуцца ў Польшу; 3) шматлікія «абыякавыя» палякі, якія засталіся на Захадзе ў пошуках лепшага жыцця. Згаданы падзел паглыбіўся пасля Ялцінскай канферэнцыі, некарысныя вынікі якой прывялі да канчатковага разыходжання палітыкаў у краіне і ў эміграцыі.

Сімвалічнай стала апошняя размова Мікалайчыка з генералам Андэрсам 24 лютага 1945 г., падчас якой абодва палітыкі дастаткова рэзка акрэслілі свае разыходжанні. Андэрс рыхтаваўся да далейшай барацьбы і дзеяння ў эміграцыі. Ён лічыў, што чарговая вайна была «непазбежнай, нават калі б амерынканцы і англічане яе не хацелі. Таму трэба не вяртацца ў Польшчу, а рыхтаваць прытулак для двух мільёнаў палякаў з Германіі і некалькіх мільёнаў палякаў з Польшчы, якія будуць збягаць за мяжу». Мікалайчык не пагадзіўся з такімі довадамі і акрэсліў іх як «фальшывыя і памылковыя». Ён лічыў, што польскую палітыку неабходна праводзіць пад лозунгам «усе вяртаемся ў краіну і барацьба павінна ісці ў тым накірунку, каб іх (меліся на ўвазе тыя, хто вяртаўся з эміграцыі. — Р. Т.) бяспека і магчымасць свабоднага пражывання ў Польшчы была забяспечана. Мая палітыка ідзе ў гэтым накірунку, а ці яна спраўдзіцца — час пакажа»[2, s. 217—219; 3, s. 316—318]. Палітыкі ў краіне таксама жадалі міру, а не трэцяй сусветнай вайны і падзялялі погляды Мікалайчыка. У сваю чаргу «нязломныя», якія выказваліся за працяг барацьбы за вольную Польшчу ў межах 1939 г. на ўсходзе і новых, вызначаных ў выніку магчымай сусветнай вайны, межах на захадзе і поўначы, заставаліся ў меншасці. Яны нават не змаглі дамовіцца з кіраўнікамі палітычных партый, што імкнуліся стварыць «дзяржаўныя» структуры ў выгнанні. Сілы польскай эміграцыі перш за ўсё падарвала вяртанне ў Польшчу лідэра Стронніцтва людовага Мікалайчыка і кіраўніка Стронніцтва працы (СП) К. Попеля, якія змаглі прыцягнуць на свой бок старшыню II Нацыянальнага савета РП С. Грабскага, а таксама некалькі членаў са складу I і II Нацыянальнага савета РП [4, s. 26—28]. У сваю чаргу, лагер «нязломных» у Лондане ліхарадзіла ад унутраных канфліктаў, выкліканых дыскусіямі аб далейшых накірунках развіцця і асцярогай за сваю будучыню. Дадатковым фактарам стала і змена рашэння аб абранні наступнага прэзідэнта. Справа ў тым, што У. Рачкевіч, які займаў гэту пасаду да 1947 г., перад смерцю прызначыў спадкаемцам замест узгодненага яшчэ ў 1944 г. сацыяліста Т. Арчышэўскага кіраўніка сваёй грамадзянскай канцэлярыі А. Залескага. Але яго кандыдатуру не падтрымала кіраўніцтва Польскай сацыялістычнай партыі (ППС) — А. Чолкаш і Т. Арчышэўскі — і дробныя эмігранцкія групы. У апазіцыю перайшло і Стронніцтва нарадова (СН) на чале з Т. Бялецкім [5, 5A — Zarządzenie prezydenta o wyznaczeniu następcy. Ruthin 26 IV 1947 r., brak paginacji (b. p.); 6].

Ад пачатку існавання лонданскага цэнтра Польскае стронніцтва людова (ПСЛ) ў эміграцыі не прызнавала яго ў якасці «дзяржавы ў выгнанні». Стаўленне партыі не змянілася і пасля пабегу з краіны ў 1947 г. С. Мікалайчыка, які зноў узначаліў сялянскі рух. Падобную пазіцыю займала і частка СП на чале з К. Попелем [7, s. 194—196]. Канфлікт паміж лідарамі палітычных сіл прывёў да доўгага «застою» у функцыяніраванні прадстаўніцтва ў эміграцыі.

Спробы стварэння прадстаўнічых органаў у выгнанні. У 1947—1949 гг. у канцылярыях прэзідэнта А. Залескага і прэм’ер-міністра Т. Бур-Камароўскага ішла праца над дэкрэтамі, якія б рэгулявалі дзейнасць Нацыянальнага савета РП. Былі нават падрыхтаваны адпаведныя праекты, але не хапіла палітычнага жадання па ўдасканаленні іх зместу і ўвядзення ў якасці закона на падставе «дэкрэта» прэзідэнта. Адначасова са згаданай працай назіраліся спробы партый дамовіцца паміж сабой па пытанні стварэння квазі-парламента. Найбольш значнымі сталі перамовы ППС і ПСЛ, у выніку якіх у лістападзе 1948 г. было створана Паразуменне дэмакратычных партый (ПДП). Але спробы пашырыць палітычнае прадстаўніцтва гэтага аб’яднання за кошт СП, СН, групы палітыкаў з СД і Польскага руху за свабоду «Незалежнасць і дэмакратыя» не далі станоўчых вынікаў. Сфарміраваўшыя ПДП палітыкі змаглі толькі выступіць з сумеснай праграмнай дэкларацыяй, падпісанай у лістападзе 1948 г. ППС, ПСЛ і СП. У ёй змяшчаўся заклік да барацьбы «за вяртанне Польшчы незалежнасці і ўсталяванне сапраўднага дэмакратычнага ладу». Аднак спробы перайсці да актыўнай палітычнай дзейнасці і стварыць Пагаджальную камісію засталіся безвыніковымі [8; 9, s. 78—79].

У 1949 г. гэтая кааліцыя распалася. Кіраўніцтва ППС вырашыла пайсці на супрацоўніцтва з СН, якое зацягнулася на дваццаць год. Новы прэзідэнт у эміграцыі А. Залескі зрабіў контрход. У чэрвені 1949 г. ён склікаў III Нацыянальны савет, які складаўся з некалькіх палітычных груп: пілсудчыкаў, Лігі незалежнай Польшчы (кіраўнік М. Гражыньскі), людаўцаў са Стронніцтва людовага «Вольнасць» (лідар — Е. Кунцэвіч), Саюза польскіх сацыялістаў на чале з А. Прагерам — і меў традыцыйныя дарадчыя функцыі. Старшынёй III Нацыянальнага савета быў абраны дыпламат В. Гжыбоўскі, а пасля яго — былы член I Нацыянальнага савета, які дзейнічаў у гады Другой сусветнай вайны, амбасадар Т. Філіповіч [10, A/97. Nominacje członków Rady Narodowej z 3 V 1949 r.; 10, A5/100. Diariusz posiedzenia Rady Narodowej RP z 13 VI 1949 r., nr 3]. Палітычныя партыі ў эміграцыі, галоўным чынам ППС і СН, абураныя такой ініцыятывай, стварылі ў канцы 1949 г. канкурэнтнае аб’яднанне квазі-парламенцкага тыпу — Палітычны савет на чале з Т. Арчышэўскім. Яно мела размытыя мэты, галоўнай з якіх лічылася барацьба з «прэзідэнцкім асяроддзем» у эміграцыі. Уваходзіўшыя ў Нацыянальны савет палітыкі стварылі квазі-ўрад, якім фактычна з’яўляўся Выканаўчы аддзел з падраздзяленнямі, што адпавядалі міністэрствам «урада ў выгнанні». Але ні Палітычны савет Арчышэўскага, ні Выканаўчы аддзел Здзяхоўскага так і не змаглі заваяваць даверу эмігрантаў [11, s. 29; 5, 6A. — Skład Rady Politycznej z XII 1949 r.; 12]. На рубяжы 1940—1950-х гг. у барацьбе за лідарства А. Залескі змог заручыцца падтрымкай У. Андэрса, што дадала першаму папулярнасці сярод былых жаўнераў Польскіх узброеных сіл на Захадзе. Пра гэта сведчыла іх значнае прадстаўніцтва на ўрачыстасцях з удзелам прэзідэнта з нагоды нацыянальных святаў.

Нацыянальны савет дастаткова ўдала выконваў абавязкі так званага «парламента ў выгнанні». Ён змог захаваць апрабіраваныя для эміграцыі формы дзейнасці — пленарныя паседжанні і працу ў камісіях. Акрамя гэтага, члены Савета займаліся важнымі для эмігрантаў справамі, як, напрыклад, фінансаванне палітычных, адукацыйных і культурных устаноў. Яго прадстаўнікі шмат ездзілі па краінах са значнай колькасцю польскіх эмігрантаў у пошуках іх падтрымкі для рэалізацыі ідэі стварэння «малай Польшчы» ў выгнанні [10, A5/116 «Diariusz Rady Narodowej RP» z 16 II 1952, nr 6. Lista członków IV Rady Narodowej; 10, I posiedzenie IV Rady Narodowej RP w dniu 1 XII 1951 r.]. У сваёй дзейнасці «прэзідэнцкае асяроддзе» атрымала падтрымку Папы Рымскага Пія XII, які ў 1949 г. сустрэўся з прадстаўнікамі Савета, што мела вялікае значэнне для эміграцыі у большасці сваёй каталіцкага веравызнання [10, «Diariusz Rady Narodowej» z 14 XI 1949, nr 15, s. 234]. Члены Нацыянальнага савета РП стварылі фонд Нацыянальнага скарбу, за ўзор якога быў узяты адпаведны фонд, створаны ў XIX ст. З. Мілкоўскім. Па-ранейшаму прэзідэнцкае асяроддзе падтрымлівалася, у тым ліку і фінансава, салдатамі Польскіх узброеных сіл на Захадзе [13, s. 22; 14, s. 365—371]. Такім чынам, у барацьбе за падтрымку эміграцыі Палітычны савет прайграў Нацыянальнаму савету.

У 1952—1953 гг. пачало назірацца збліжэнне паміж прыхільнікамі А. Залескага і апазіцыйнымі ім партыямі, што стварылі Палітычны савет. Важную ролю ў збліжэнні розных палітычных сіл адыграў лідэр групы «старых пілсудчыкаў» генерал К. Саснкоўскі, які на працягу двух гадоў праводзіў размовы з супрацьлеглымі сіламі. Іх вынікам стала падпісанне 14 сакавіка 1954 г. «Акта аб аб’яднанні» эміграцыі. Гэты дакумент усталяваў новую формулу «парламента ў выгнанні» — Савет нацыянальнага адзінства (СНА) (палітычны орган з такой назвай быў створаны падпольнымі партыямі на акупіраваных польскіх землях у гады Другой сусветнай вайны), склад якога планавалася пашырыць за кошт прамых выбараў сярод эмігрантаў. Меркавалася, што статут СНА будзе дапоўнены за кошт прынятых у час вайны і ў пасляваенныя гады заканадаўчых пастаноў Нацыянальнага савета з улікам досведу функцыянавання існуючых нарматыўных дакументаў і дзейнасці спецыялізаваных камісій і прэзідыума Савета. Унесеныя змены павінны былі ліквідаваць магчымыя канфлікты паміж «выканаўчай уладай» і «нацыянальным прадстаўніцтвам у эміграцыі» [15, s. 3—14; 16, s. 93; 17, s. 211—217]. Правядзенне ж выбараў (нават моцна абмежаваных) давала польскім эмігрантам права галасаваць за лепшых, па іх меркаванню, прадстаўнікоў у складзе «парламента ў выгнанні».

Аднак бакі так і не змаглі канчаткова дамовіцца. Лагер Залескага не хацеў аддаваць уладу членам Палітычнага савета, якія супрацоўнічалі з амерыканскай і англійскай разведслужбамі з мэтай дэстабілізацыі камуністычнай сістэмы ў Польшчы. Прэзідэнцкае асяроддзе лічыла іх дзеянні «няправільнымі» і абвінавачвала членаў Палітычнага савета ў звядзенні сваёй ролі да ролі амерыканскіх «агентаў». Такая пазіцыя Залескага і яго паплечнікаў прывяла да зрыву перамоў па аб’яднанні і складвання двух лагераў — «легалістаў» і «прыхільнікаў аб’яднання», якія праіснавалі амаль васемнаццаць год [18, 32 — Oświadczenie prezydenta Rzeczypospolitej z 3 VI 1954 r., b. p.; 19, s. 37—39]. Непасрэднай жа падставай расколу стала адмова Залескага ад папярэдне ўзгодненай адстаўкі з пасады прэзідэнта. Прыхільнікі Палітычнага савета палічылі гэты факт парушэннем дэкларацыі аб тэрміне паўнамоцтваў прэзідэнта. Справа ў тым, што сямігадовы тэрмін праўлення А. Залескага скончыўся 9 чэрвеня 1954 г., а прэзідэнт адмовіўся сыйсці ў адстаўку і такім чынам займаў гэтую пасаду да сваёй смерці ў 1972 г.

Згаданая сітуацыя істотна паўплывала на далейшыя лёсы польскай эміграцыі. Было бачна, што з 1947 г. раскол сярод эміграцыі паглыбляўся, што прывяло да паралельнага існавання да пачатку 1970-х гг. двух палітычных сіл, прэтэндаваўшых на ўладу [20, s. 187—189]. Так, з 1954 г. у Лондане дзейнічалі два прэзідэнты — А. Залескі і Савет трох (у складзе У. Андэрса, Т. Арчышэўскага (пасля смерці ў 1955 г. яго месца заняў Т. Бур-Камароўскі) і Э. Рачынскага) [21, 77 — Uchwały Zasadnicze TRJN z lat 1954—1961, b. p.; 22, s. 37—39], два эмігранцкія «урады» — адзін прызначаны прэзідэнтам А. Залескім, а другі — Выканаўчы камітэт Нацыянальнага аб’яднання [23, s. 140—142, 151—153]. Адпаведна існавалі і два «парламенты ў выгнанні» — Савет РП (у 1971—1972 гг. — Дзяржаўны савет РП) і Часовы савет нацыянальнага адзінства (з 1962 г. Савет нацыянальнага адзінства), два нацыянальныя скарбы і прадстаўніцтвы ў Велікабрытаніі і іншых краінах, дзе масава пражывалі палякі. Існуючае палажэнне прыводзіла да вострых палітычных спрэчак, якія спалучаліся з узаемнымі абвінавачаннямі і ўзвядзеннем паклёпаў на праціўнікаў, што, у сваю чаргу, значна спрошчвала камуністычным уладам барацьбу з эмігранцкім асяроддзем. Яны актыўна выкарыстоўвалі рознага рода публікацыі, пісалі агітацыйныя пасквілі і кампраметавалі дзейнасць «уладных эмігранцкіх структур» сярод эмігрантаў і ў краіне. Гэта было істотным момантам, бо за патэнцыяльны «электарат» змагаліся два інстытуты з падобнымі кампетэнцыямі. Кожны з іх хацеў прадстаўляць польскую эміграцыю і лічыцца адзіным барацьбітом за незалежнасць. Часовы савет нацыянальнага адзінства і Савет РП выкарыстоўвалі аднолькавыя юрыдычныя нормы, звярталіся да Канстытуцыі 1935 г., якую, праўда, па-рознаму інтэрпрэтавалі. Лагер «прыхільнікаў аб’яднання» карыстаўся канстытуцыяй, дзе былі ўнесены змены ў адпаведнасці з парыжскім пагадненнем 1939 г. і далейшымі пастановамі, на падставе якіх прэзідэнт А. Рачкевіч перадаў значную частку сваіх паўнамоцтваў прэм’ер-міністру, ураду і Нацыянальнаму савету РП.

У сваю чаргу, «легалісты» з асяроддзя А. Залескага даслоўна трактавалі канстытуцыю 1935 г. Яны выступалі за моцную ўладу «адказнага» толькі «перад Богам і гісторыяй» прэзідэнта. У жніўні 1954 г. пазіцыі гэтага лагера былі аслаблены ў сувязі з пераходам на бок іх праціўнікаў генерала У. Андэрса. Ён перацягнуў за сабой вышэйшы афіцэрскі састаў і некалькі дзесяткаў тысяч салдат Польскіх узброеных сіл на Захадзе, якія ўваходзілі ў Аб’яднанне польскіх былых франтавікоў, а таксама лідараў палітычных партый (між іншых пілсудчыкаў на чале з доктарам М. Гражыньскім, Р. Пілсудскім), што прывяло да дамінацыі «прыхільнікаў аб’яднання» у эміграцыі [24, s. 7—8, 11—14]. Маючы ў сваім распараджэнні перыядычныя выданні, у тым ліку найбольш папулярны «Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza», падтрымку большасці каталіцкага клеру, яны змаглі адкласці прапрэзідэнцкія структуры і Савет РП на ўзбочча палітычнага жыцця. Дагматызм, чаплянне за «прэзідэнцкае крэсла» на лонданскім «Замку» на вуліцы Eaton Place 43 дрэнна ўспрымалася маладым пакаленнем польскіх эмігрантаў. Пабачыўшы ўпор і запальчывасць «старых» палітыкаў, якія пастаянна сварыліся паміж сабой, яно адварочвалася ад іх і ўлівалася ў англійскае асяроддзе [25].

У 1960-я гг. стала відавочным, што лагер «прыхільнікаў аб’яднання» стаў сапраўднай палітычнай сілай у польскім Лондане. Савет нацыянальнага адзінства (яго старшынёй на працягу ўсяго існавання быў Т. Бялецкі) стаў паспяховай структурай. Тут прымаліся рашэнні аб персанальным складзе «аб’яднанага ўрада» — Выканаўчага камітэта Нацыянальнага аб’яднання, зацвярджаўся бюджэт, вызначаліся напрамкі знешняй і ўнутранай палітыкі [21, 313 — Powołanie nowej Egzekutywy Zjednoczenia Narodowego 1 III 1956, b. p.; 26, s. 76—99]. У сваю чаргу на чале прапрэзідэнцкага Савета РП у 1960-я гг. стаяў вядомы сацыялістычны дзеяч прафесар А. Прагер, роля якога пастаянна змяншалася ў выніку ўнутранай барацьбы. Частка членаў Савета РП імкнулася дасягнуць паразумення з «аб’яднаным лагерам», а таму неаднаразова звярталася да прэзідэнта А. Залескага з заклікамі аб згуртаванні эміграцыі. Савет РП нават спрабаваў абнавіць свой склад шляхам правядзення «ўсеагульных выбараў» (1954 г.), але ў іх прынялі ўдзел толькі 4 % эмігранцкіх колаў. Больш падобныя спробы не прадпрымаліся [18, 32 — Zarządzenie wyborów w strefie wielkobrytyjskiej. Londyn 1954 (komunikat Polskiej Agencji Telegraficznej). b. p.; 10, A5/135 — Komunikat Głównej Komisji Wyborczej. b. p.].

Існавалі праблемы і ў Савеце нацыянальнага адзінства (СНА). Выбары яго складу былі праведзены толькі на пачатку 1960-х гг., у якіх прынялі ўдзел 10 % эмігрантаў. Намер правесці галасаванне ў будучым не здзейсніўся ў выніку крызісу 1967—1969 гг. Ён быў выкліканы канфліктам паміж лідарамі нацыянальнага лагера і сацыялістамі, якія змагаліся за ўплыў у Савеце трох. У выніку супрацьдзеянняў эндэкаў і іх палітычных саюзнікаў у СНА сацыялісты не змаглі ўвесці ў склад Савета трох ні А. Чолкаша, ні В. Пелчыньскай. Гэты канфлікт заблакіраваў выбары да СНА (1968—1969 гг.), таму ў яго склад былі ўведзены толькі дэлегіраваныя члены партый і грамадскіх арганізацый. ППС устрымалася ад падобнага рашэння. У выніку ў канцы 1960-х гг. асабісты склад СНА быў звужаны, што прывяло да змяншэння яго ролі. Выйграў ад гэтага Савет трох, які стаў арбітрам паміж пасварыўшыміся палітыкамі.

На шляху да кансалідацыі сіл. Існуючыя ў канцы 1960-х гг. канфлікты ў Савеце РП і СНА не спрыялі перамовам аб аб’яднанні. Прадстаўнікі нацыянальнага лагера, якія канфліктавалі з групай А. Чолкаша ў ППС, заявілі аб выхадзе з СНА, а эндэкі ўсталявалі неафіцыйныя кантакты з краінай, бо лічылі, што формула «дзяржава ў выгнанні» вычарпала сябе. Вынікам гэтага стала стварэнне Польскага нацыянальнага аб’яднання, якое, як было запісана ў дэкларацыі, лічыцца «з рэаліямі свету», а таму выступае з вострай крытыкай ідэі польскай дзяржавы ў выгнанні як закасцянелага стварэння [27, s. 1]. Стала відавочным, што пакуль існуюць «старыя» палітыкі, адзінства эміграцыі ў Лондане не будзе, бо антыпатыі не дазволяць дасягнуць паразумення. Сітуацыя змянілася ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гг., калі з палітычнай арэны сышлі К. Саснкоўскі, С. Мікалайчык, Т. Бур-Камароўскі, У. Андэрс, А. Залескі. Малодшае пакаленне палітыкаў, якое падчас вайны дзейнічала ў СНА ці ў Нацыянальным савеце ў эміграцыі, змагло ў 1973 г. аб’яднаць эміграцыю. Прэзідэнт С. Астроўскі, а таксама З. Мухнеўскі, З. Шадкоўскі, А. Прагер, А. Чолкаш, Ф. Вілк і былыя лідэры Польскіх узброеных сіл на Захадзе і АК падпісалі і рэалізавалі пагадненне. Гэта яны змаглі аднавіць дзейнасць Нацыянальнага савета РП, захаваць нацыянальны скарб, стварыць адзіны «урад» і, галоўнае, прызналі толькі аднаго прэзідэнта — С. Астроўскага [28, s. 3—28].

У 1973—1990/1991 гг. адбылося далейшае аб’яднанне эміграцыі. Было створана чатыры Нацыянальныя саветы РП (V—VIII склікання) і тры ўрады ў эміграцыі (А. Урбаньскага, К. Саббата, Э. Шчэпаніка), абраны чатыры прэзідэнты (С. Астроўскі, Э. Рачыньскі, К. Саббат, Р. Качароўскі). Пасля аб’яднання Нацыянальны савет налічваў 200 членаў і згуртаваў, акрамя эндэкаў і дробных палітычных груп, усе эмігранцкія асяродкі па ўсім свеце.

У другой палове 1970-х гг. склад Нацыянальнага савета быў зменшаны да 100 чалавек, пасля чаго пачаў плённа працаваць, стаў месцам падпісання «кааліцыйных пагадненняў», што прыводзіла да стварэння чарговага ўрада. Па-ранейшаму вялікую ролю адыгрываў прэзідэнт РП. Асаблівай увагі заслугоўвае дзейнасць С. Астроўскага, якога лічылі «аб’яднальнікам эміграцыі». Ён стварыў новы стыль кіравання, які прадугледжваў правядзенне кансультацый з палітычнымі партыямі і ўлік іх меркаванняў. Такую ж пазіцыю занялі і наступныя прэзідэнты. Дзякуючы гэтаму Нацыянальны савет РП меў уплыў на палітыку эмігранцкага ўрада, яго склад і адносіны са знешнім светам. Напрыклад, у 1970-я гг. спробы ўрада дасягнуць паразумення з правымі палітыкамі ФРГ выклікалі крытыку Нацыянальнага савета, што прывяло да спынення перамоў і ў цэлым дзеянняў у гэтым накірунку [29]. Аднак ніводны Нацыянальны савет РП не меў уплыву на працэдуру выбару прэзідэнта ў эміграцыі. Тут па-ранейшаму рашэнне прымаў прэзідэнт, які сыходзіў са сваёй пасады: пасля правядзення кансультацый ён прызначаў свайго пераемніка. Прэзідэнты ў эміграцыі строга прытрымліваліся сваіх праў, гарантаваных Канстытуцыяй 1935 г. Тое ж можна сказаць і пра чарговых «маршалкаў» — старшынь Нацыянальнага савета Ф. Вілька, А. Сцібор-Рыльскага ці З. Шадкоўскага, якія дастаткова ўдала кіравалі дзеяннямі эмігранцкіх прадстаўнічых органаў, абапіраючыся на традыцыі парламентарызму [30, s. 5—7, 10—13, 15—18].

У 1970-80-я гг. тройчы праводзіліся выбары ў склад Нацыянальнага савета. У іх прымалі ўдзел каля 10 % «электарату ў выгнанні» у Лондане і некалькі асяроддзяў па-за Вялікабрытаніяй (як на ўмовы эміграцыі гэта быў добры паказчык. — Р. Т.). Падчас перадвыбарнай кампаніі шмат хто з палякаў даведваўся аб існаванні дзяржавы ў выгнанні і ўключаўся ў яе дзейнасць. На сесіях Нацыянальнага савета зацвярджаліся чарговыя бюджэты ўрадаў у эміграцыі, вёўся разлік сродкаў, атрыманых праз філіялы Нацыянальнага скарбу, прадстаўляліся праграмы польскіх палітычных партый у эміграцыі, адбываліся дыскусіі аб накірунках «замежнай» палітыкі кабінетаў, абмяркоўвалася сітуацыя ў краіне і напрамкі палітыкі камуністычнага ладу. Падчас шматлікіх пасяджэнняў ішлі спрэчкі аб будучым дэмакратычным ладзе Польшчы, надавалася значная ўвага такім «летуценным» тэмам, як уваходжанне краіны ў НАТА і Еўрапейскую супольнасць, дэпутаты выказвалі свае меркаванні наконт палітыкі Захаду ў дачыненні да міжваеннай Польшчы і СССР, неаднаразова выступалі супраць пастаноў Ялцінскай канферэнцыі і з патрабаваннем скасаваць іх [31].

У шматлікіх рэзалюцыях асуджалася савецкае дамінаванне ў Польшчы. Падчас выступленняў у Нацыянальным савеце падвяргаліся крытыцы чарговыя камуністычныя дзеячы, якія парушалі правы чалавека ў Польшчы. Гады барацьбы паўплывалі на аслабленне камуністычнага ціску ў краіне. У 1970-я гг. лонданская эміграцыя пачала фінансава падмацоўваць польскае палітычнае супраціўленне: быў арганізаваны выдавецкі рух, падтрымліваліся радыёперадачы. Дзякуючы пратэстам на вуліцах Лондана, Парыжа і Вашынгтона супраць ціску на незалежны прафсаюз «Салідарнасць» і Касцёл, польскае грамадства даведалася аб існаванні ўрада ў выгнанні, а шматлікія палітыкі ў краіне пачалі лічыць яго сапраўдным прадстаўніцтвам польскага народу, сведчаннем чаму было прыняцце з рук прэзідэнта ўзнагарод [32]. У канцы 1980-х гг. дзякуючы пераменам у СССР стала магчымым мірнае ажыццяўленне палітычных перамен у Еўропе. Такі спосаб аднаўлення незалежнасці быў пазітыўна ўспрыняты эмігранцкімі коламі, якія пасля прэзідэнцкіх (1990 г.) выбараў у Польшчы прынялі рашэнне аб спыненні сваёй палітычнай дзейнасці. Яны вельмі ўзважана і асцярожна пайшлі на гэты крок [33, s. 73]. Перакананасць прэзідэнта Р. Качароўскага пры падтрымцы большасці эмігранцкіх дзеячаў паставілі кропку ў гэтай справе [34; 35, Cz. 2. VII/51 — Posiedzenie Rady Gabinetowej w dniu 10 XII 1990 r.; 35, VII/68 — Dekret prezydenta RP o zakończeniu działalności i rozwiązaniu rządu na uchodźstwie 20 XII 1990]. Палітычнае прадстаўніцтва ў выгнанні спыніла сваё існаванне ў 1991 г. пасля правядзення ў Польшчы выбараў у сейм і сенат. Мэта эмігранцкіх колаў была дасягнута — Польшчы была вернута вольнасць, а тэстамент 1945 г. урада ў эміграцыі і Савета нацыянальнага адзінства быў выкананы [36].

Польскія квазі-парламенцкія інстытуты ў эміграцыі сталі састаўной часткай гісторыі польскай дэмакратычнай традыцыі. Існаванне значнай колькасці прадстаўнічых органаў сведчыла аб вялікай прывязцы палякаў да падобнага роду дэмакратычных органаў, якія больш за пяцьдзесят год існавалі ў польскім палітычным жыцці.

Пераклад з польскай мовы дацэнта кафедры гісторыі паўднёвых і заходніх славян БДУ Л. А. Козік

Литература

1. Duraczyński, E. O Polsce na uchodźstwie. Rada Narodowa Rzeczpospolitej Polski 1939—1945 / E. Duraczyński, R. Turkowski. Warszawa : Wydawnictwo Sejmowe, 1997. 388 s.
2. Rozmowa prezesa Stanisława Mikołajczyka z generałem Wł. Andersen w dniu 24 lutego 1945 r. // Zeszyty Historyczne. № 83/19.
3. Anders, W. Bez ostatniego rozdziału: wspomnienia z lat 1939—1946 / W. Anders. Londyn, 1979.
4. Turkowski, R. Polskie Stronnictwo Ludowe w obronie demokracji 1945—1949 / R.Turkowski. Warszawa : Wydawnictwo Sejmowe, 1992. 348 s.
5. Instytut Polski i Muzeum im. Gen. W. Sikorskiego (dalej: IPiM). Kolekcja T. Arciszewskiego. Sygn. 97.
6. Oświadczenie Stronnictwa Narodowego w sprawie utworzenia Rady Narodowej // Placówka. 14 lutego 1949 r. Nr 20—21.
7. Buczek, R. Stanisław Mikołajczyk: w 2 t. / R. Buczek. Toronto : Century Publishing Company, 1996. T. II. 613 s.
8. Deklaracja Porozumienia Stronnictw Demokratycznych. Londyn, 1948.
9. Siwik, A. Próba utworzenia reprezentacji ugrupowań politycznych na emigracji w latach 1946—1949/ A. Siwik // Dzieje Najnowsze. 1996. Nr 2.
10. IPiM. Rada Narodowa RP.
11. Radzik, T. Z dziejów społeczności polskiej w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej / T. Radzik. Lublin, 1991.
12. X sesja Rady Politycznej // Biuletyn polityczny. 16 II 1951 r. Nr 25.
13. Wohnout, W. Rząd, Rada Narodowa, Skarb Narodowy. Uwagi i wyjaśnienia / W. Wohnout. Londyn, 1952.
14. Trzeciak, K. Zarys historii Skarbu Narodowego / K. Trzeciak. T. III: Kierownictwo obozu niepodległościowego na obczyźnie 1945—1990: praca zbiorowa / red. A. Szkita. Londyn : Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie, 1996.
15. Akt Zjednoczeniowy podpisany w dniu 14 marca 1954 r. w Londynie przez polskie niepodległościowe stronnictwa i ugrupowania polityczne. Londyn, 1954.
16. Habielski, R. Polski Londyn / R. Habielski. Wrocław : Wydawnictwo Dąlnośląskie, 2000. 264 s.
17. Urban, A. Emigracyjny dramat / A. Urban. Warszawa : Bellona, 1998. 407s.
18. IPiM. Kolekcja R. Odzierżyńskiego. Sygn. 89.
19. W obronie konstytucji i niezależności polityki polskiej (Zbiór dokumentów od września 1952 do czerwca 1954). Londyn : Biuro Prezydium Rady Ministrów, 1955. 47 s.
20. Friszke, A. Życie polityczne emigracji / A. Friszke. Warszawa : Biblioteka «Więzi», 1999. 512 s.
21. IPiM. Tymczasowa Rada Jedności Narodowej. Sygn. 408.
22. Wybór dokumentów do dziejów polskiego uchodźstwa niepodległościowego 1939—1991 / Oprac. i red. A. Suchcitz [i in.]. Londyn : Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie, 1997. 809 s.
23. Turkowski, R. Parlamentaryzm polski na uchodźstwie 1945—1972 / R. Turkowski. Warszawa : Wydawnictwo Sejmowe, 2001. 339 s.
24. Przemówienie Generalnego Inspektora Polskich Sił Zbrojnych gen. broni Władysława Andersa na zjeździe przedstawicieli Zarządów Kół Oddziałach w dniu 14 sierpnia 1954 r. w Londynie. Londyn, 1954.
25. Przed nową Radą RP. Wywiad z premierem rady ministrów Antonim Pająkiem // Rzeczpospolita Polska. 1958. 1 lutego.
26. Hrabyk, K. Polska emigracja polityczna. Historia Rady Jedności Narodowej: w 2 cz. / K. Hrabyk. Warszawa, 1973. Cz. II.
27. Na nowej drodze. Ogólny zjazd delegatów Polskiego Stronnictwa Zjednoczenia Narodowego w Londynie, 2 grudnia 1972 r. Londyn, 1973.
28. Scalenie obozu niepodległościowego. Fakty i dokumenty. Londyn, The Polish Government in Exile, 1973. 36 s.
29. Dekret prezydenta RP z 29 V 1973 r. o powołaniu Rady Narodowej RP // Dziennik Ustaw RP. Londyn. 20 VI 1973. Nr 3.
30. Władze Rzeczpospolitej Polskiej na uchodźstwie. Londyn : Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, 1988. 40 s.
31. Studium Polski Podziemnej w Londynie. Egzekutywa Zjednoczenia narodowego. Kol. 37/2, Polski ośrodek polityczny w Londynie z początkiem roku 1965. b. p.
32. Turkowski, R. Rada Narodowa RP po zjednoczeniu emigracji 1972—1989 / R. Turkowski T. 3: Kierownictwo obozu niepodległościowego na obczyźnie 1945—1990: praca zbiorowa / red. A. Szkita. Londyn : Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie, 1996. S. 182—316.
33. Turkowski, R. Ostatnia Rada Narodowa na uchodźstwie 1981—1991. T. VI: Zakończenie działalności władz RP na uchodźstwie w 1990 r.: praca zbiorowa / red. Z. Błażyński [i in.]. Londyn : Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie, 1995. S. 73—144.
34. Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza. 16 grudnia 1991.
35. IPiM. Prezydent R. Kaczorowski. Sygn. A48.
36. Deklaracja Rady Narodowej RP z 8 XII 1991 r. // Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza. 16 grudnia 1991 r. Nr 299.

Наверх

Лукашанец С. А.

Лукашанец Сергей Александрович — доцент кафедры международных отношений факультета меж дународных отношений Белорусского государственного университета, кандидат исторических наук

Заканчэнне Другой сусветнай вайны прынесла значныя змены ў палітычны расклад сіл у Еўропе. Стварэнне савецкай зоны ўплыву, пачатак «халоднай вайны» — усё гэта аказвала ўздзеянне на грамадска-палітычнае, сацыяльна-эканамічнае і культурнае развіццё еўрапейскіх краін. Для Польшчы заканчэнне вайны прынесла яшчэ і вялікія тэрытарыяльныя змены. Далучэнне былых германскіх тэрыторый, узнікненне польска-нямецкай мяжы па лініі рэк Одэр — Ныса Лужыцкая, канчатковая адмова ад «крэсаў усходніх» — усё гэта кардынальна змяніла тэрытарыяльную структуру польскай дзяржавы. Істотна змяніўся і этнічны склад польскага грамадства. З краіны, дзе ў 1939 г. амаль кожны трэці належаў да іншых нацый, Польшча з заканчэннем Другой сусветнай вайны фактычна ператварылася ў маналітную ў этнічным сэнсе краіну. Такое становішча ўзнікла не само па сабе, а стала вынікам спецыяльных мер, якія ажыццяўляў польскі ўрад. Асаблівую значнасць для этнічнай структуры Польшчы мела палітыка ў адносінах да нямецкага насельніцтва. Менавіта немцы складалі ў 1945 г. самую вялікую пасля палякаў нацыянальную групу ў новых межах польскай дзяржавы. Гэта было звязана з далучэннем у 1945 г. да Польшчы так званых «заходніх земляў» — Ніжняй і Апольскай Сілезіі, Памор’я са Шчэцінам і Гданьскам, паўднёвай часткі Усходняй Прусіі, якія да вайны, акрамя Гданьска, уваходзілі ў склад Германіі. У польскай гістарыяграфіі і грамадска-палітычнай думцы дадзеныя тэрыторыі атрымалі назву «вернутыя землі», што адлюстроўвала імкненне паказаць гістарычную абумоўленасць тэрытарыяльных прырашчэнняў (у дадзеным артыкуле тэрміны «заходнія землі» і «вернутыя землі» будуць ужывацца паралельна). Такім чынам, польскія ўлады ў 1945 г. сутыкнуліся з сітуацыяй, калі ў яе межах апынуліся тэрыторыі з пераважна нямецкім насельніцтвам. Таму тая палітыка, якая ўсяго за 6 год (да 1950 г.) прывяла да шматразовага змяншэння колькасці нямецкага насельніцтва, на працягу ўжо некалькіх дзесяцігоддзяў прыцягвае ўвагу даследчыкаў.

Фарміраванне тэорыі і практыкі польскай палітыкі. Палітыка ў адносінах да нямецкага насельніцтва не была поўнасцю хаатычнай і казуальнай. Яна абапіралася на комплекс уяўленняў і ідэй, якія фарміраваліся ў свядомасці польскай эліты ў часы вайны. Яна імкнуліся асэнсаваць прычыны імклівага паражэння сваёй дзяржавы ў вераснёўскай кампаніі 1939 г. і зрабіць з гэтага высновы: што трэба будзе змяніць у Польшчы, каб трагедыя не паўтарылася зноў? З чым Польшча павінна выйсці з вайны? Якія яе мэты ў гэтым супрацьстаянні?

Першая канцэпцыя, якую падзялялі і прадстаўнікі эмігранцкага ўрада ў Лондане, і польскія камуністы, заключалася ў неабходнасці пашырэння Польшчы на захад. Немагчыма было ўявіць, што пасля паражэння Германіі польска-нямецкая мяжа пройдзе там жа, дзе і 31 жніўня 1939 г. Для «лонданцаў» анексія германскіх земляў стала б «ваенным прызам» за страты ў час акупацыі (пры гэтым эмігранцкі ўрад лічыў неабходным аднаўленне савецка-польскай мяжы 1939 г.) [2, s. 32]. Дакладны памер кампенсацый быў аб’ектам дыскусій, але іх аснову павінны былі скласці этнічна польскія землі Германіі (Памор’е, Верхняя Сілезія) [3, s. 306].

У сваю чаргу прамаскоўскія палякі гатовы былі пад ціскам СССР адмовіцца ад Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. Але і іх тэрытарыяльныя прэтэнзіі да Германіі былі значна павялічаны, каб кампенсаваць страты на ўсходзе. Гэта пазіцыя спадабалася заходнім саюзнікам (асабліва прэм’ер-міністру Вялікабрытаніі У. Чэрчылю) [3, s. 318]. На Захадзе ў той час баяліся рызыкаваць адносінамі з Масквой, але не маглі ігнараваць і патрабаванні польскага ўрада. Заходнім саюзнікам здавалася, што далучэнне да Польшчы пасля вайны нямецкіх тэрыторый Германіі будзе дастатковай «платай» за страту Вільні, Львова і Гродна.

Памер кампенсацый рэгулярна абмяркоўваўся на сустрэчах лідэраў вялікіх дзяржаў, якія так і не змаглі да канца вайны з Германіяй прыйсці да паразумення па гэтым пытанні [5, s. 31]. Але ў савецкім кіраўніцтве з 1944 г. пачалі схіляцца да думкі, што аптымальным варыянтам будзе польска-нямецкая мяжа па лініі рэк Одэр і Ныса-Лужыцкая (Заходняя Нейсе) [6, c. 74]. Пры гэтым у склад Польшчы павінны былі ўвайсці землі з пераважна нямецкім насельніцтвам. Нягледзячы на пэўныя спрэчкі, Савецкі Саюз здолеў навязаць сваё рашэнне на Пастдамскай канферэнцыі 1945 г. Польскія камуністы цалкам падтрымлівалі пазіцыю Масквы. Менавіта яны забяспечылі шырокае распаўсюджванне тэрміна «вернутыя землі», што павінна было адлюстроўваць гістарычную справядлівасць далучэння.

Пашырэнне Польшчы на захад, якое шырока абмяркоўвалася ў час Другой сусветнай вайны, уступала ў сур’ёзную супярэчнасць з іншай ідэяй, якая імпаніравала польскім палітыкам як «лонданскага», так і «маскоўскага» лагераў. Гэта ідэя заключалася ў немагчымасці для немцаў і палякаў суіснаваць разам у межах адной дзяржавы [7; 5, s. 48; 8, s. 17]. Нямецкая акупацыя забяспечыла для польскага грамадства поўную нецярпімасць у гэтым пытанні [2, s. 26; 6, c. 70; 9, s. 7]. Па меркаванні польскіх палітыкаў у Лондане, у пасляваенны час Польшча павінна атрымаць толькі этнічна польскія землі Германіі, але пры абавязковым захаванні «крэсаў усходніх» [4, c. 319]. Прамаскоўскія лідэры не маглі заняць па «крэсах усходніх» пазіцыю, адрозную ад савецкай, і ім нічога не заставалася, як патрабаваць максімальнага пашырэння на захад. Для вырашэння лёсу нямецкага насельніцтва, якое павінна было ў такім выпадку апынуцца ў Польшчы ў велізарнай колькасці, была рэаніміравана канцэпцыя швейцарскага антраполага Ж. Мантандона, выказаная яшчэ ў час Першай сусветнай вайны. Мантандон меркаваў, што трывалы мір у Еўропе магчымы толькі ў тым выпадку, калі дзяржавы стануць этнічна гамагеннымі, што выключыць падставы для ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы іншых краін нібыта для абароны сваіх супляменнікаў. У 1920-я гг. па рацэптах Мантандона паспрабавалі дзейнічаць Турцыя і Грэцыя, але іх вопыт быў абвешчаны непрымальным для цывілізаванай Еўропы [10, s. 127]. У 1939 г. прэм’ер-міністр Чэхаславакіі Э. Бенеш (ужо пасля пераезду ў Лондан) абвясціў, што пасля вайны ўсе немцы з яго краіны будуць выселены, каб гарантаваць, што мюнхенская змова больш не паўтарыцца. Для польскай палітычнай эліты гэта ідэя аказалася вельмі прыцягальнай [5, s. 34; 11, s. 178—190]. Сапраўды, навошта баяцца далучэння германскіх земляў, калі ўсіх немцаў адтуль можна будзе потым дэпарціраваць у Германію? Ідэя высялення немцаў была ўзята на ўзбраенне прамаскоўскімі польскімі коламі, кіраўніцтвам СССР і Вялікабрытаніяй (У. Чэрчыль імкнуўся тым самым схіліць польскі ўрад у Лондане да супрацоўніцтва з Масквой) [5, s. 46; 11, s. 194—196; 4, c. 292]. Ды і самі эмігранты лічылі дэпартацыю немцаў з Польшчы неабходнай [5, s. 34]. Такім чынам, яшчэ да завяршэння Другой сусветнай вайны ўдзельнікі антыгітлераўскай кааліцыі прыйшлі да кансэнсусу адносна: 1) пашырэння Польшчы на захадзе (як кампенсацыя за «крэсы ўсходнія»); 2) высялення з Польшчы немцаў. Менавіта гэтыя два палажэнні новы прамаскоўскі ўрад Польшчы паклаў у аснову сваёй палітыкі ў адносінах да нямецкага насельніцтва пасля вызвалення краіны ад нямецкай акупацыі [4, c. 142; 12, s. 120].

На іх карысць іграў той факт, што ў апошнія месяцы вайны (канец 1944 — пачатак 1945 г.) «вернутыя землі» сталі арэнай сапраўднай дэмаграфічнай катастрофы. Наступленне савецкіх войск і гіпербалізаваныя чуткі аб зверствах «рускіх» выклікалі масавыя ўцёкі мірнага насельніцтва на захад [5, s. 68]. Эвакуацыя, якую спрабавалі ажыццявіць гітлераўскія ўлады, была праведзена неэфектыўна. Ва ўмовах баявых дзеянняў і надзвычай халоднай зімы гэта выклікала шматлікія ахвяры. Па падліках даследчыкаў, да сакавіка 1945 г. з 12 млн жыхароў «вернутых земляў» (немцы сярод іх складалі да 90 %) ад 5 да 7,5 млн адышлі за Одэр. Для новых польскіх улад гэта азначала, што вайна значна спрасціла іх работу. Можна смела сцвярджаць, што менавіта масавыя ўцёкі нямецкага насельніцтва «вернутых земляў» у апошнія месяцы вайны зрабілі наступную дэпартацыю тэхнічна магчымай.

Аднак высяленне немцаў з Польшчы не магло быць аднабаковай акцыяй і патрабавала ўзгаднення з іншымі дзяржавамі, якія ажыццяўлялі акупацыю Германіі. Праблема нямецкага насельніцтва ў Польшчы абмяркоўвалася на Патсдамскай канферэнцыі [13, c. 113; 5, s. 46—51]. Пры актыўнай падтрымцы СССР ў тэкст рашэнняў і было ўключана палажэнне аб высяленні немцаў з Польшчы (а таксама з Чэхаславакіі і Венгрыі) [13, c. 400]. Вялікія дзяржавы павінны былі аказаць усім тром неабходнае садзеянне. Такім чынам, менавіта Патсдам санкцыяніраваў мэту і генеральны кірунак польскай палітыкі ў адносінах да нямецкага насельніцтва. Усе астатнія мерапрыемствы лагічна вынікалі з агучаных планаў і задач.

Ажыццяўленне польскай палітыкі: асноўныя накірункі. На самой справе, нягледзячы на дамоўленасці з вялікімі дзяржавамі, задачы перад польскім урадам стаялі вельмі складаныя. Ім патрэбна было падрыхтаваць немцаў да высялення, а для гэтага — дакладна вызначыць, хто будзе дэпарціраваны, а хто не [14, s. 251]. Сітуацыя ўскладнялася тым, што сярод жыхароў «вернутых земляў» было вельмі шмат людзей, якія не мелі акрэсленай этнічнай прыналежнасці. Яны валодалі польскай мовай і былі славянскага паходжання, але больш з Польшчай іх нічога не аб’ядноўвала. Значыць, існавала небяспека, што пэўная іх колькасць можа быць выслана разам з немцамі. Гэтага польскія ўлады дапусціць не жадалі: «аўтахтоны» (згодна з тагачаснымі ідэалагічнымі ўяўленнямі — германізаваныя за доўгія стагоддзі нямецкага панавання палякі) павінны былі стаць жывым сведчаннем справядлівасці далучэння «вернутых земляў» да Польшчы. Другой праблемнай групай насельніцтва былі «фальксдойчэ» — былыя грамадзяне Польшчы, якія ў час акупацыі абвясцілі аб сваёй нямецкай нацыянальнасці і атрымалі прывілеяванае становішча ў параўнанні з астатнімі палякамі. Польскае грамадства схілялася да разгляду іх у якасці здраднікаў, але ў асобных рэгіёнах акупіраванай Польшчы гітлераўцы запісвалі ў «фальксдойчэ» прымусова. Усё гэта азначала, што перад тым як выселіць немцаў з Польшчы, неабходна было правесці немалую работу па іх сегрэгацыі.

У якасці галоўнага крытэрыю «нямецкасці» новая польская адміністрацыя выбрала фармальна-прававы: 1) усе жыхары «вернутых земляў» (якія да 1945 г. мелі нямецкае грамадзянства) абвяшчаліся немцамі, пакуль не ў стане былі даказаць адваротнае; 2) усе «фальксдойчэ» таксама абвяшчаліся немцамі і захоўвалі даваеннае польскае грамадзянства толькі ў тым выпадку, калі маглі даказаць, што патрапілі ў спіс «фальксдойчэ» супраць уласнай волі. Такім чынам, калі нехта хацеў пазбегнуць высялення, то павінен быў сам дбаць аб гэтым. Спецыфіка сітуацыі заключалася ў тым, што палякі трактавалі былых грамадзян Германіі як «апатрыдаў», а Германія пасля капітуляцыі перастала існаваць як суб’ект права. Адпаведна ўсё нямецкае насельніцтва рабілася «грамадзянамі былой Германскай імперыі» [15, s. 10; 12, s. 197—198]. Гэта значна пагаршала яго фармальна-прававы і сацыяльны статус.

Ужо ў маі 1945 г. польскія ўлады прыблізна ўстанавілі колькасць нямецкага насельніцтва ў краіне. Згодна з ацэнкай лічба складала каля 2 млн чалавек (наступныя падзеі паказалі, што лічба была заніжана ў 2—2,5 разы) [12, s. 136—138]. Недакладная статыстыка была натхняльнай, і ў выніку ўлады ў Варшаве ў чэрвені — ліпені 1945 г. паспрабавалі (па прыкладу Чэхаславакіі) правесці дэпартацыю немцаў у Германію. Момант быў абраны зручны: у Патсдаме вырашаўся лёс «вернутых земляў» і польска-нямецкай мяжы. Палякі спадзяваліся, што знікненне нямецкага насельніцтва на ўсход ад рэк Одэр і Ныса-Лужыцкая будзе садзейнічаць таму, што заходнія саюзнікі пагодзяцца з такім абрысам заходняй мяжы Польшчы.

Правесці летнія высяленні было даручана арміі, таму і атрымалі назву «вайсковых» [12, s. 144; 16, s. 65]. Аператыўныя групы ваеннаслужачых акружалі нямецкія вёскі, збіралі жыхароў і гналі іх да мяжы [12, s. 146]. Польскія салдаты рабавалі нямецкую маёмасць, была зафіксавана вялікая колькасць крымінальных злачынстваў пры ажыццяўленні дэпартацыі [17, s. 138]. Аднак пастаўленыя мэты не былі дасягнуты. Савецкія пагранічнікі, якія патрулявалі мяжу паміж Польшчай і савецкай зонай акупацыі, не дазволілі большай частцы немцаў перайсці Одэр [12, s. 147, 166—167]. У выніку насельніцтва вярнулася ў свае дамы, у той час як польскія аператыўныя групы адрапартавалі аб выкананні плана. Гэта стала прычынай значных разыходжанняў паміж афіцыйнай статыстыкай па ваенных высяленнях (1,2 млн) і рэтраспектыўнай ацэнкай (300—500 тыс.) [16, s. 73, 75; 17, s. 147]. Пры гэтым перамовы ў Патсдаме ўсё роўна скончыліся для Польшчы станоўча, але вялікія дзяржавы, уражаныя абставінамі летняй дэпартацыі, пастанавілі забараніць высяленні да атрымання адпаведнага дазволу. Па іх меркаванні, зафіксаванаму ў рашэннях Патсдамскай канферэнцыі, перамяшчэнне немцаў павінна адбывацца ў гуманных абставінах, каб пазбегнуць ахвяр сярод іх.

Той факт, што дэпартацыя немцаў была адцягнута на невядомы тэрмін, паставіў польскія ўлады перад неабходнасцю выпрацаваць асновы палітыкі ў адносінах да нямецкага насельніцтва. Задачай гэтай палітыкі было: падрыхтаваць нямецкае насельніцтва да дэпартацыі і максімальна выкарыстаць усе выгады ад яго часовага знаходжання ў Польшчы. Больш за тое, гэта палітыка павінна была знаходзіцца ў рэчышчы «рэпаланізацыі» «вернутых земляў» — працэсу «сцірання» ўсіх прыкмет, што гэтыя тэрыторыі калісьці ўваходзілі ў склад Германіі [12, s. 314—316]. Гэта дзяржаўная палітыка праявілася ў замене ўсіх нямецкіх надпісаў на польскія, забароне публічнага карыстання нямецкай мовай, перайменаванні геаграфічных назваў і г. д. [12, s. 142; 14, s. 358]. Нямецкае насельніцтва па сваёй сутнасці было галоўнай перашкодай на шляху «рэпаланізацыі». Неабходна было паставіць яго ў такое становішча, пры якім дэпартацыя стала б для немцаў найлепшым, найбольш жаданым выхадам.

Абмеркаванне палітыкі ў адносінах да немцаў ішло на працягу ўсяго лета 1945 г. Вялікую ролю адыгрываў Польскі заходні саюз — грамадская арганізацыя на «вернутых землях». Адзначым, што ў пытанні лёсу нямецкага насельніцтва польскае грамадства дасягнула поўнага ўзаемаразумення. Агульнае стаўленне да немцаў было выразна негатыўным. Рэпрэсіўныя дзеянні ўлад выклікалі пратэсты фактычна толькі з боку часткі духавенства (напрыклад, катавіцкі біскуп К. Адамскі) [19, s. 134]. Фактычна, польскія камуністы выкарысталі антынямецкія настроі для кансалідацыі вакол новай улады. Неабходна адразу адзначыць, што вастрыня польскай палітыкі ў адносінах да немцаў з цягам часу змяншалася. Пакуль варшаўскія ўлады адчувалі сябе на «вернутых землях» не вельмі ўпэўнена, яны былі схільны праяўляць жорсткасць. Потым, у 1947—1948 гг., калі колькасць немцаў зменшылася, а сітуацыя ў Польшчы стабілізавалася, з’явілася магчымасць стварыць для немцаў, што яшчэ заставаліся ў краіне, больш-менш нармальныя ўмовы жыцця [12, s. 109—111; 17, s. 77; 20, s. 49].

Адасабленне нямецкага насельніцтва. Яно набывала самыя разнастайныя формы. Вясной і летам 1945 г. на рэгіянальным узроўні існавалі планы па стварэнні спецыяльных гета для немцаў у буйных гарадах «вернутых земляў» (Гданьск, Вроцлаў) [17, s. 69; 20, s. 267]. Другая форма — прымусовае нашэнне павязак з літарай «N» [12, s. 131—132; 14, s. 237, 368]. Гэта таксама была ініцыятыва мясцовых улад, якая не атрымала падтрымкі ў Варшаве з-за свайго падабенства да гітлераўскай практыкі [12, s. 173]. Немцам забаранялася мяняць сваё месца жыхарства, існавалі канцэнтрацыйныя лагеры [12, s. 127—131]. Першапачаткова яны прызначаліся для гітлераўскіх злачынцаў, але там у вялікай колькасці ўтрымлівалася і цывільнае насельніцтва (напрыклад, «фальксдойчэ»). Колькасць такіх устаноў ацэньвалася ў перыяд 1945—1950 гг. ў 1255 чалавек. Найбольш вядомыя лагеры: Свентлаховічы і Ламбіновічы, дзе адбываліся здзекі з арыштантаў, збіццё [12, s. 295]. Смяротнасць у лагерах для нямецкага насельніцтва, згодна з данымі нямецкіх гісторыкаў, складала 25—50 % [17, s. 92]. Але найбольшай жорсткасцю адносіны паміж надзіральнікамі і зняволенымі вызначаліся ў першай палове 1945 г., а ў наступным агрэсія стала зніжацца [14, s. 117; 16, s. 323; 20, s. 192].

Мерапрыемствы ў галіне эканомікі. Па-першае, канфіскацыя нямецкай маёмасці. Па-другое, прымусовая праца, якой падлягала ўсё нямецкае насельніцтва ва ўзросце ад 14 да 65 гадоў [17, s. 77; 20, s. 49]. Пры гэтым умовы працы былі значна горшыя за аналагічныя для палякаў. Частка заробку ішла ў цэнтралізаваныя фонды, практычна адсутнічала сацыяльная абарона [17, s. 70]. Праўда, тыя немцы, што мелі працу, знаходзіліся ў адносна лепшым становішчы, чым тыя, хто яе не меў. Апошнія вымушаны былі распрадаваць свае рэчы, якія скупліваліся польскімі спекулянтамі за бясцэнак (курс абмену маркі на злоты таксама быў дыскрымінацыйны) [14, s. 161; 20, s. 106]. Асобна стаяла праблема нямецкіх спецыялістаў. Ва ўмовах пасляваеннай разрухі і амаль поўнай адсутнасці польскага насельніцтва на «вернутых землях», іх эканамічнае развіццё залежала выключна ад групы нямецкіх кваліфікаваных працаўнікоў, замену якім знайсці ў хуткім часе было немагчыма. Асабліва актуальна гэта было ў 1945—1946 гг., калі польскае асадніцтва толькі пачыналася, прычым першыя асаднікі былі зацікаўлены не столькі ў працы, колькі ў захопе нямецкай маёмасці. У наступным, калі пачнецца дэпартацыя, нямецкія спецыялісты атрымаюць спецыяльную броню — так званыя рэкламацыйныя карткі трох колераў (белага, блакітнага і чырвонага) [9, s. 110; 12, s. 193—194]. Тыя, хто меў такую картку, часова выключаўся са спісу прызначаных да высялення.

Рэабілітацыя і верыфікацыя. Мэтамі гэтых акцый было аддзяленне ад асноўнай масы немцаў асоб польскай нацыянальнасці альбо польскага паходжання. Верыфікацыя праходзіла на «вернутых землях» і датычылася «былых грамадзян Германскай імперыі» славянскага паходжання («аўтахтонаў») [8, s. 38]. Былі створаны спецыяльныя верыфікацыйныя камісіі, у задачы якіх уваходзіла прыманне заяў ад «аўтахтонаў». Калі заяўнік мог пацвердзіць, што належыць да польскай нацыі, ён атрымліваў польскае грамадзянства (і, адпаведна, вызваляўся ад дэпартацыі ў Германію) [12, s. 142; 20, s. 56—57; 17, s. 96]. На працягу 1945—1950 гг. гэту працэдуру прайшлі амаль 1 млн сілезцаў, мазураў, кашубаў. Але гэтыя лічбы маглі б быць яшчэ больш высокімі (агульная колькасць аўтахтонаў ацэньвалася ў 2 млн), калі б не перагібы мясцовай польскай адміністрацыі, якая кожнага аўтахтона ўспрымала як немца [21, s. 165]. Аўтахтоны сутыкаліся з неталерантным стаўленнем з боку міліцыі, бюракратыі, асаднікаў, у выніку чаго многія патэнцыяльныя польскія грамадзяне палічылі за лепшае прамаўчаць аб сваім паходжанні і падзяліць лёс астатніх немцаў, каб пачаць новае жыццё ў Германіі [21, s. 63]. Што датычыцца рэабілітацыі, то гэта працэдура прызначалася да «фальксдойчэ», якія трапілі ў акупацыйны спіс асоб нямецкага паходжання прымусова [14, s. 96]. На пабытовым узроўні яны ўспрымаліся як здраднікі польскага народа, але на працягу 1945—1950 гг. амаль 200 тыс. «фальскдойчэ» здолелі вярнуць сабе польскае грамадзянства [14, s. 103].

Палітыка польскіх улад у адносінах да нямецкага насельніцтва насіла выразна дыскрымінацыйны характар, была часткай рэпаланізацыі «вернутых земляў». Адным з яе вынікаў сталі масавыя добраахвотныя выезды немцаў з Польшчы ў канцы 1945 г. Для палякаў гэта быў найлепшы варыянт: дэпартацыі былі часова забаронены ў Патсдаме, а тут нават не трэба было несці фінансавыя выдаткі. Нямецкае насельніцтва, асабліва ў Ніжняй Сілезіі, бачачы бесперспектыўнасць свайго знаходжання ў Польшчы, схілялася да арганізацыі сваго выезду ў Германію самастойна. Да таго ж, умовы добраахвотных выездаў былі больш спрыяльныя, чым падчас наступнай дэпартацыі. Немцы бралі з сабой вялікую колькасць багажу, самі выбіралі спосаб і маршрут перамяшчэння. Польскія ўлады ахвотна выдавалі індывідуальныя дазволы немцам на выезд і нават згаджаліся дапамагчы ім у арганізацыі транспарту [14, s. 371]. Для прыкладу, у Памор’і Гданьскім улады абяцалі немцам бясплатны праезд да мяжы (праўда, у выніку недахопу транспартных сродкаў абяцанне не было выканана) [17, s. 157]. З другога боку, падчас такога перамяшчэння не ажыццяўляўся кантроль за нацыянальнай прыналежнасцю: сярод тых, хто выехаў, было нямала аўтахтонаў [22, s. 33]. Колькасць немцаў, якія пераехалі ў Германію пасля Патсдама («добраахвотныя выезды»), ацэньваецца нямецкімі гісторыкамі ў 400 тыс. асоб. Гэта лічба ўяўляецца і заніжанай. Яна заснавана на польскай чыгуначнай статыстыцы, згодна з якой чыгункай скарысталася 366 тыс. немцаў [12, s. 181]. Больш верагодна, што ў другой палове 1945 г. Польшчу пакінула 600 тыс. чал.

Дэпартацыя немцаў з Польшчы і яе вынікі. Кульмінацыяй польскай палітыкі ў адносінах да нямецкага насельніцтва стала дэпартацыя немцаў у Германію. Запланаваная і ўхваленая яшчэ ў Патсдаме, яна пачалася толькі ў першай палове 1946 г., калі польскія ўлады і кіраўніцтва акупацыйных зон Германіі здолелі прыйсці да паразумення па шэрагу арганізацыйных пытанняў. Дакладны разгляд дэпартацыі выходзіць за межы артыкула. Трэба адзначыць толькі, што менавіта дэпартацыя немцаў была лагічным завяршэннем усіх тых мерапрыемстваў, якія ажыццяўляліся ў адносінах да немцаў з канца вайны. За перыяд да студзеня 1950 г. з Польшчы ў рамках арганізаваных высяленняў выехала каля 2 млн немцаў. Завяршэнне дэпартацыі мела месца ў студзені 1950 г., калі было заключана пагадненне паміж Часовым урадам ГДР і Польшчай аб «уз’яднанні сем’яў» (прычым для нямецкага насельніцтва захоўвалася магчымасць пасля гэтага пераехаць да сваякоў у ФРГ) [20, s. 451]. Праблема нямецкага насельніцтва была пераведзена ў сферу двухбаковых польска-нямецкіх адносін.

Вынікі дэпартацыі немцаў з Польшчы ў 1945—1950 гг. неабходна разгледзець у некалькіх кантэкстах. З пункту гледжання статыстыкі за 1946—1949 гг. было выселена 2,3 млн асоб нямецкай нацыянальнасці, а падчас «вайсковых высяленняў» 1945 г. — каля 300—400 тыс. чалавек. Калі да гэтага дадаць прыкладна 600 тыс. немцаў, якія выехалі добраахвотна, то атрымліваецца, што пасля заканчэння вайны з Польшчы выехала да 3,3 млн немцаў, з якіх большая частка — менавіта ў ходзе акцыі, арганізаванай згодна з патсдамскім рашэннем. Нельга не адзначыць, што ў тэхнічным аспекце польскія ўлады, нягледзячы на шэраг сур’ёзных недахопаў, здолелі наладзіць дастаткова эфектыўны механізм высялення немцаў. Перасяленне такой значнай колькасці насельніцтва ва ўмовах рэпатрыяцыі палякаў і пасляваеннай разрухі з’яўляецца несумненным поспехам польскіх улад.

З пункту гледжання польска-нямецкіх адносін высяленне немцаў мела значныя наступствы. Многія з выселеных жыхароў выкарысталі сваё становішча дэпарціраваных у палітычных мэтах, што мела значнасць ва ўмовах «халоднай вайны». Так, у 1947 г. узнік «Гданьскі ўрад у выгнанні», у Кёльне — Савет па справах бежанцаў. У заходнегерманскай прэсе панавала негатыўнае стаўленне да дэпартацыі, якое пераносілася на ўсю ПНР [11, s. 129—133]. Ідэалагічная блізкасць рэжымаў ГДР і ПНР выключала напружанасць у гэтым кантэксце. Тым не менш фактар дэпарціраваных немцаў працягвае адыгрываць пэўную ролю ў польска-нямецкіх адносінах і сёння, уводзячы элемент варожасці і рэвізіянісцкіх настрояў.

Як вядома, высяленне немцаў было выклікана імкненнем вырашыць супярэчнасць паміж жаданнем далучыць «вернутыя землі» і пабудаваць гамагенную ў этнічным сэнсе дзяржаву, існаванне ў якой нямецкай меншасці было немагчыма. У гэтым кантэксце дэпартацыя сваёй мэты не дасягнула. Сам факт заключэння дамовы «аб уз’яднанні сем’яў» сведчыць аб гэтым. Пераезд немцаў з Польшчы ў ГДР і ФРГ быў характэрнай з’явай да 1980-х гг. У 1950 г. выехала 47 417 чалавек у ГДР і 13 257 чалавек у ФРГ [24, s. 58]. У 1951 г. — 11 212 чалавек у абедзве нямецкія рэспублікі. Усяго за 1950—1954 гг. з Польшчы ў Германію выехала каля 100 тыс. немцаў, а ў 1955—1959 гг. — яшчэ 160 тыс. чалавек. Згодна са статыстычнымі данымі ФРГ усяго за 1950—1990 гг. з Польшчы ў ФРГ выехала каля 1 млн чалавек нямецкага паходжання. Але пры ўсім гэтым нямецкая меншасць у Польшчы захавалася, пераважна ў Верхняй Сілезіі. Так, напрыклад, падчас анкетавання ў 1952 г. 130 тыс. аўтахтонаў выказалі нямецкую нацыянальную свядомасць. У 1950 г. былі адкрыты нямецкія школы. Гэта значыць, што польскія ўлады неафіцыйна прызналі існаванне ў Польшчы нямецкай меншасці. Афіцыйна ж яны прызнавалі існаванне ў краіне невялікай колькасці немцаў-спецыялістаў, якія пры гэтым не мелі польскага грамадзянства. Усё гэта было звязана са зменай агульнай накіраванасці польскай ідэалогіі, якая ад пасляваеннага «нацыяналізму» перайшла да ідэі «інтэрнацыянальнага класавага супрацоўніцтва» [25, s. 121]. У 1954 г. у Польшчы пражывала 200 тыс. немцаў. З другога боку, у ФРГ у 1950—1979 гг. 605 тыс. чалавек, што пераехалі з Польшчы, атрымалі нямецкае грамадзянства. Гэта сведчыць аб тым, што, нягледзячы на прыкладзеныя намаганні з боку Польшчы, адміністрацый брытанскай і савецкай акупацыйных зон, высяленне немцаў усіх да аднаго так і засталося недасягнутым. Такім чынам, фармальная мэта польскай палітыкі — пазбаўленне ад нямецкага насельніцтва — не была выканана.

Але вынікі высялення немцаў з Польшчы неабходна таксама разгледзець і ў кантэксце інтэграцыі «вернутых земляў», якая атрымала форму рэпаланізацыі апошніх. Уся палітыка Варшавы ў адносінах да нямецкага насельніцтва мела рэпаланізацыйны характар, дэпартацыя немцаў характарызавалася тым жа. Відавочна, што існаванне нямецкага насельніцтва на «заходніх землях» было галоўнай перашкодай на шляху іх інтэграцыі ў склад Польшчы. Меры па забеспячэнні дэпартацыі (адасабленне, эканамічная эксплуатацыя, верыфкацыя, рэабілітацыя) падрыхтавалі правядзенне высялення (а ўскосным чынам — справакавалі добраахвотныя выезды). У сваю чаргу, высяленне немцаў з Польшчы дазволіла стварыць неабходныя ўмовы для інтэграцыі «вернутых земляў». Прычым прынцыповым адрозненнем паміж стварэннем маналітнай у этнічным сэнсе дзяржавы і інтэграцыяй «заходніх земляў» было тое, што для інтэграцыі не патрабавалася пазбаўленне ад усіх немцаў: трэба было толькі зменшыць колькасць нямецкага насельніцтва да такой меры, у якой яны б не аказвалі істотнага ўплыву на жыццё рэгіёна. На карысць гэтай думкі сведчыць храналагічная блізкасць дзвюх характэрных падзей — ліквідацыі ў 1949 г. Міністэрства «вернутых земляў» (што азначала фактычнае завяршэнне іх інтэграцыі) і адкрыццё нямецкіх школ (што азначала фактычны адыход ад уяўленняў аб часовасці знаходжання нямецкага насельніцтва на тэрыторыі Польшчы). Усё гэта пацвярджае тую думку, што галоўнай мэтай высялення немцаў (хоць і не выказанай адкрыта) было забеспячэнне паспяховай інтэграцыі «заходніх земляў». Звернем увагу на той факт, што ў 1990-я гг. Польшча пазбегла канфліктаў на нацыянальнай глебе паміж палякамі і немцамі, што таксама з’яўляецца ўскосным станоўчым вынікам дэпартацыі. З іншага боку, відавочна, што дэпартацыя немцаў супярэчыла агульнапрынятым правам і свабодам чалавека. Менавіта па гэтай прычыне не можа ісці размовы аб выкарыстанні польскага вопыту ў рашэнні сучасных нацыянальных канфліктаў. Дэпартацыі насельніцтва па нацыянальнай прыкмеце ўвогуле і высяленне немцаў з Польшчы ў прыватнасці не могуць быць параўнаны з генацыдам, які адбываўся ў ХХ ст. у адносінах да яўрэяў, армян альбо тутсі, ці этнічнымі чысткамі, якія мелі месца ў краінах былой Югаславіі, аднак гэта не можа быць апраўданнем для польскіх ўлад. Сучасная навуковая і грамадска-прававая думка рашуча адмаўляе дэпартацыю ў якасці сродку дасягнення міру паміж народамі.

Литература

1. Archiwum Akt Nowych. Ministerstwo Ziem Odzyskanych. Sygn. 68А — Ludnoścc autochtoniczna. Uchwały Kongresu Polaków-autochtonew z Ziem Odzuskanych. 9.09.1946.
2. Jankowiak, S. Wysiedlenie i emigracja ludnośći niemieckiej w polityce władz polskich w latach 1945—1970 / S. Jankowiak. Warzsawa : Instytut Pamięci Narodowej, 2005. 555 s.
3. Duraczyński, E. Granice Polski w polityce koalicji antyhitlerowkiej i w polityce polskiej / E. Duraczyński // Kompleks wypędzenia: pr. zbior. / W. Borodziej, A. Hajnicz. Kraków : Znak, 1998. S. 299—327.
4. Документы и материалы по истории советско-польских отношений / редкол.: И. А. Хренов, В. Т. Ковальский (отв. ред.) [и др.]. М. : Политиздат, 1963—1986. Т. 8. 1974. 680 с.
5. Podlasek, M. Wypędzenie Niemców z terenów na wschod od Odry i Nysy Łużyckiej. Relacje świadków / M. Podlasek. Warszawa : PAN, 1995. 294 s.
6. Советский фактор в Восточной Европе 1944—1953: в 2 т. / РАН, Инст-т славяноведения; сост., научн. коммент. Т. В. Волокитиной. М. : РОССПЭН, 1999. Т. 1: 1944—948. 480 c.
7. Милякова, Л. Б. Польша на пути к моноэтническому государству / Л. Б. Милякова // Международный исторический журнал [Электронный ресурс]. 2003. Режим доступа: www.hrono.ru/statii/2003/1918_47polon.html. Дата доступа: 14.01.2007.
8. Madajczyk, P. Niemcy polscy. 1944—1989 / P. Madajczyk. Warszawa : Oficyna naukowa, 2001. 371 s.
9. AAN. Ministerstwo Ziem Odzyskanych. Sygn. 527 — Repatriacja ludności niemieckiej. Płanownik i przebieg, postawa spoleczennstwa polskiego i ludności niemieckiej oraz władz okupacyjnych. 1946 r.
10. AAN. Ministerstwo Ziem Odzyskanych. Sygn. 527ń — Repatriacja ludności niemieckiej. 1946—1947.
11. Lippóczy, P. Przesiedlenie ludności niemieckiej z Polski po II wojne światowej w świetle documentów / P. Lippóczy, T. Walichnowski. Warszawa; Łodź : PWN, 1982. 348 s.
12. Niemcy w Polscе 1945—1950. Wybór documentów: w 4 t./ redkol.: W. Borodziej, H. Lemberg. Warszawa: Neriton, 2000—2001. Т. 1: Władze i istitucje centralne. Wojewódstvo olstyńskie / W. Borodziej, C. Kraft. 2000. 615 s.
13. Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественных войны. 1941—1945: в 6 т. / МИД СССР; редкол.: А. А. Громыко (гл. ред.) [и др.]. М. : Политиздат, 1984. Т. 6: Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав. 17 июля — 2 августа 1945 года. 511 с.
14. Niemcy w Polscе 1945—1950. Wybór documentów: w 4 t. / redkol.: W. Borodziej, H. Lemberg. Warszawa : Neriton, 2000—2001. Т. 2: Polska Centralna. Wojewódstwo śląskie / I. Eser, J, Kochanowski. 2000. 590 s.
15. AAN. Ministerstwo Ziem Odzyskanych. Sygn. 529 — Repatriacja ludności niemieckiej z Polski: planowanie i przebeg. 1947 r.
16. Niemcy w Polscе 1945—1950. Wybór documentów: w 4 t. / redkol.: W. Borodziej, H. Lemberg. Warszawa : Neriton, 2000—2001. T. 3: Wojewódstwa poznańskie i szczecińskie / S. Jankowiak, K. Steffen. 2001. 497 s.
17. Nitschke, B. Wysiedlenie czy wypędzenie? Ludność niemiecka w Polsce w latach 1945—1949 / B. Nitschke. Toruń : Adam Marszalek, 2000. 306 s.
18. AAN. Ministerstwo Administracji Publiczney. Sygn. 2402 — Repolonizacja nazw.
19. Wysiedlenie Niemców i osadnictwo ludności polskiej na obszarze Krzyżowa — Świdnica (Kreisau — Schweidnitz) w latach 1945—1949. Wybór dokumentów / M. Maciejewski [i in.]; pod red. K. Joncy. Wrocław : Leopoldinum, 1997. 632 s.
20. Niemcy w Polscе 1945—1950. Wybór documentów: w 4 t. / redkol.: W. Borodziej, H. Lemberg. Warszawa : Neriton, 2000—2001. Т. 4: Pomorze Gdańskie i Dolny Śląsk / I. Eser [i in]; pod og. red. D. Boćkowskiego. 2001. 496 s.
21. Strauchold, G. Autochtoni — polscy, niemieccy, czy… Od nacjonalizmu do komunizmu / G. Strauchold. Toruń: Adam Marszalek, 2001. 259 s.
22. Romanow, Z. Polityka władz polskich wobec ludbności rodzimej ziem zachodnich i północnych w latach 1945—1960 / Z. Romanow. Słupsk : Wyższa Szkoła Pedagog, 1999. 343 s.
23. Banasiak, S. Przesiedlenie Niemców z Polski w latach 1945—1950 / S. Banasiak. Łodź: Un-t Łódzki, 1968. 258 s.
24. Jankowiak, S. «Akcja łączenia rodzin» między Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną w latach 1949—1954 / S. Jankowiak // Przegląd Zachodni. 1995. № 3. S. 51—74.
25. Mironowicz, E. Polityka narodowościowa PRL / E. Mironowicz. Białystok : Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 2000. 285 s.
26. AAN. Ministerstwo Ziem Odzyskanych. Sygn. 525А — Dane statystyczne, datyczący weryfikacji ludności rodzimej Ziem Odzyskanych. Statystyka repatriacji ludności niemieckiej. 1947 r.

Наверх