Исторический журнал "Российские и славянские исследования" – история южных и западных славян, история России, Беларуси и Украины

Галечанка Г.Я.

Галенченко Георгий Яковлевич — главный научный сотрудник отдела истории Беларуси средних веков и начала нового времени Института истории НАН Беларуси, доктор исторических наук

Па крапатлівых падліках бібліёграфаў, Скарыне прысвечана больш за 6 тыс. публікацый. Лічба прыстойная, але ў навуковым кантэксце абмежаваная. Значна больш 5 тыс. — гэта дробныя публікацыі асветніцкага, школьнага, юбілейнага характару ці проста дзяжурныя згадванні пры асвятленні іншай тэматыкі. Лічаныя працы вядомых гісторыкаў, кнігазнаўцаў, філолагаў, мастацтвазнаўцаў, філосафаў складаюць манаграфічныя даследаванні (У. В. Анічэнка, М. А. Алексютовіч, І. Дварчанін, Ю. А. Лабынцаў, Я. Л. Неміроўскі, С. А. Падокшын, П. У. Уладзіміраў, А. В. Флароўскі, В. Ф. Шматаў, А. А. Яскевіч). Прыкметны ўклад у Скарыніяну ўнеслі калектыўныя зборнікі, матэрыялы навуковых канферэнцый (у тым ліку «чорная» юбілейная серыя выдавецтва «Навука і тэхніка»), многія артыкулы прафесійных даследчыкаў (А. І. Жураўскі, У. Г. Кароткі, А. К. Каўка, Г. В. Кісялёў, У. М. Конан, Г. П. Лебедзеў, В. І. Лук’яненка, А. І. Мальдзіс, А.С. Мыльнікаў, А. Надсан, В. Т. Пуцко, У. М.Свяжынскі, Ф. Сокалава, А. А. Турылаў, В. Тумаш, Л. І. Уладзіміраў, В. А. Чамярыцкі). У 1988 і 1990 гг. на беларускай і рускай мовах выйшаў энцыклапедычны даведнік «Францыск Скарына і яго час», які падвёў вынікі папярэдніх даследаванняў (гал. рэд. І. П. Шамякін).

Дачакалася грамадскасць трохтомнага выдання пражскай Бібліі Скарыны (Мінск, 1990—1991, адк. рэд. С. В.Кузьмін) і віленскага Апостала 1525 г. (Падзерборн, 2002, пад рэд. нямецкіх славістаў праф. Г. Ротэ, Ф. Шольца). На падыходзе — навуковае выданне Малой падарожнай кніжыцы (каля 1522 г.). Поўнае ж бібліяграфічнае апісанне кніг Скарыны склала два тамы грунтоўнага Зводнага каталога кірылічных выданняў, падрыхтаванага ў 1988—1989 гг. Я. Л. Неміроўскім [1]. Здаецца, наступіў час спачыць на лаўрах.

Для недасведчанага назіральніка можа скласціся ўражанне, што ўсе этапы жыццёвага шляху самага знакамітага культурнага дзеяча сярэдневяковай і новай гісторыі Беларусі і галоўныя сферы яго дзейнасці ўжо асветлены і шмат што сенсацыйнага адкрыта нанава. Некалькі скараспелае адчуванне. Асноўная прычына — выразны недахоп пісьмовых крыніц, якія датычацца біяграфіі Скарыны. Большасць дакументальных (а часткова і наратыўных) сведчанняў сабрана ў грунтоўным найбольш поўным іх комплексе: «Францыск Скарына. Зборнік дакументаў і матэрыялаў». (Мінск, 1988 / В. І. Дарашкевіч, склад. і камент.; Я. Л. Неміроўскі, апісанне выданняў). З 56 дакументальных і часткова наратыўных крыніц, што адлюстраваны ў гэтым зборніку, толькі ў 29 актах згадваецца імя Францішка Скарыны, многія з іх складаюць сціслыя пратакольныя запісы. Абсалютная большасць усіх зарэгістраваных крыніц — судовыя маёмасныя справы. Інфарматыўная значнасць іх для вывучэння біяграфіі і дзейнасці Скарыны надзвычай абмежаваная.

Такім чынам, храналагічна ўся дакументаваная біяграма Скарыны па матэрыялах згаданага комплекса і звязаных з імі менш канкрэтных, але бясспрэчна доказных сведчанняў, мае вельмі вузкі характар. Гэтыя звесткі адносна карэктна (хоць і з рознымі інтэрпаляцыямі) змешчаны ў энцыклапедычных даведніках. Мноства лакун у дакументальных крыніцах і жаданне прадставіць чытачам больш поўны і пласцічны воблік выдатнага палачаніна пабуджае многіх аўтараў да дапаўнення яго біяграфіі ўласнымі версіямі, міфамі, легендамі.

Рамантычныя і паветраныя версіі радзей закранаюць сферы духоўнай творчасці Скарыны, бо амаль уся яго друкаваная спадчына захавалася. Надзвычай радыкальныя сцверджанні маюць нямнога шанцаў на выжыванне ў прафесійнай ацэнцы беларускіх гісторыкаў, філолагаў, філосафаў, даследчыкаў мастацтва і кніжнасці, хоць і ў гэтых сферах хапае яшчэ жніва. Недастаткова вывучана эпоха Скарыны, яго выдавецкая, пісьменніцкая і грамадская дзейнасць, характар, моўныя і мастацкія асаблівасці выданняў, адносіны Скарыны са свецкай уладай, духоўнай іерархіяй, паспольствам, паплечнікі і праціўнікі, яго погляды і ментальнасць у кантэксце сярэдневяковай і рэнесансава-гуманістычнай культуры, патрыятычныя і нацыянальныя інтэнцыі, уплывы і шмат іншых важкіх праблем.

Большасці чытачоў немагчыма разабрацца з многімі гістарыяграфічнымі сцверджаннямі з-за слабага ведання крыніц, пэўнай герметычнасці даследчых прац і, галоўным чынам, уздзеяння розных гіпотэз, якія пашыраны ў навуковай, папулярнай, мастацкай літаратуры і нярэдка падаюцца як бясспрэчныя ісціны. Па словах Гегеля, прафесійныя даследчыкі адрозніваюцца ад аўтараў-белетрыстаў тым, што першыя сваёй мэтай ставяць набліжэнне да навуковай ісціны, другія павінны ад яе адыйсці, каб ступіць далей, стварыць вобраз для сучаснікаў. Трэба не блытаць жанры. У гістарычных навуках маюць істотнае значэнне не толькі рабочыя гіпотэзы, але і працэс іх крытычнай адаптацыі. Прагматычная мэта дадзенага артыкула — не столькі канкрэтнае апісанне асноўных этапаў жыццёвага шляху і тым больш творчых дасягненняў Скарыны, што патрабавала б высілкаў многіх даследчыкаў, колькі пэўнае высвятленне агульнага фона Скарыніяны па шэрагу распаўсюджаных гіпотэз, меркаванняў і версій. І ў гэтым сэнсе — дапамога калегам-навукоўцам, выкладчыкам і студэнтам, усім, хто пачынае падступацца да гэтай тэмы і іншаму чытацкаму асяроддзю знайсці пэўныя інфармацыйныя і сэнсавыя арыенціры па шматлікіх пытаннях тэмы. Неабходна нагадаць, што некаторыя з узнятых праблем раней закрануты аўтарам у асобнай публікацыі [2, с. 9—20].

Дата нараджэння Скарыны. Дакладная дата дакументальна не высветлена: верагодна, ён нарадзіўся каля 1490 г. Шэраг гісторыкаў схіляюцца да сярэдзіны 80-х гг. ХV ст., некаторыя падзяляюць трапную гіпотэзу выдатнага беларускага мастацтвазнаўца М.Шчакаціхіна аб нараджэнні Скарыны 6 сакавіка 1486 г., калі ў Полацку было бачна сонечнае зацьменне [3, с. 148—151]. На думку даследчыка, гэтая знамянальная падзея адбілася ў яго вядомай графічнай сімволіцы: сонца і наплываючы на яго месяц. Сувязь гэтага «герба» Скарыны з фактам полацкага зацьмення, а не з астралагічнымі, тэалагічнымі, канфесійнымі ці іншымі традыцыямі тагачаснага выдавецкага і інтэлектуальнага асяроддзя нічым не даказваецца. Акрамя таго, Шчакаціхін не ўлічваў іншых зацьменняў, якія маглі быць бачаны ў Полацку і зафіксаваны ў каноне рускага матэматыка М. А. Вільева. Няўдачна завяршылася цікавая спроба вызначыць узрост Скарыны на падставе яго «партрэта», датаванага 1517 г. і змешчанага ў пражскай Бібліі. Даследчыкі гэтага антрапалагічнага артыфакта капітальна разышліся ў сваіх ацэнках (каля 27 гадоў — па П. У. Уладзіміраву, да 40—45 — па А. М. Ясінскаму). Два ўскосныя факты — больш важкія. У Кракаўскі універсітэт простыя незаможныя шкаляры з зямель ВКЛ звычайна запісваліся па дасягненні 14 гадоў ці болей. Толькі знатныя асобы зрэдку маглі запісваць сваіх дзетак з малалецтва, часта хутчэй фармальна, для надання роду адпаведнага бляску і гонару. У такіх выпадках у рэгістрацыйных кнігах звычайна рабіўся запіс, што новы шкаляр не змог прынесці прысягі. Іматрыкуляцыя Скарыны не мае такой адзнакі. Таму можна лічыць бясспрэчным, што ён быў залічаны ва універсітэт пасля дасягнення 14 гадоў.

Апрабацыі больш ранняй даты нараджэння Скарыны перашкаджае экзаменацыйны акт Падуанскага універсітэта 1512 г., дзе ён запісаны юнаком з Полацка. Цяжка было б назваць прэтэндэнта на ступень доктара ў лекарскіх навуках юнаком (прыблізна 22-гадовага ўзросту — з 1490 г.), улічваючы тагачасныя крытэрыі. Пры больш раннім нараджэнні гэта было б яшчэ складаней. З улікам універсітэцкіх актаў вельмі верагоднай здаецца гіпатэтычная дата нараджэння Скарыны: каля 1490 г. ці з невялікім допускам — на некалькі гадоў раней. Да гэтай умоўнай даты было слушна прыстасавана прыўзнятае святкаванне ў Беларусі і ва ўсім свеце 500-годдзя з дня нараджэння Скарыны.

Імя і род Скарыны. Да другой паловы ХIХ ст. амаль усе даследчыкі, бібліёграфы, навукоўцы называлі беларускага першадрукара Францыскам, зыходзячы з непасрэднага ці ўскоснага знаёмства з яго «інкунабуламі». Так называецца ён таксама ва ўсіх захаваных айчынных і замежных актах (за выключэннем адной копіі). У 1858 г. вучоны сакратар Віленскай археалагічнай камісіі М. Круповіч выдаў каштоўны збор дакументаў па гісторыі ВКЛ [4, с. 6—37]. У дзвюх копіях каралеўскіх актаў 1532 г., дзе надаваўся пэўны прававы і маёмасны імунітэт Скарыне ў сувязі з пазнанскім працэсам, ён згадваецца па-рознаму: у першым ад 21 лістапада — «выдатны і слаўны Францыск Скарына з Полацка», у другім, праз некалькі дзён, — «вопытны і ўмелы ў медычных навуках Георгій Францыск Скарына». Рознае найменне Скарыны ў двух практычна адначасовых актах адразу наводзіла на думку, што гэта быў руцінны канцылярскі промах. У 1925 г. у рэцэнзіі на кнігу А. Станкевіча «Доктар Францыск Скарына» гэта прыкмеціў польскі медыявіст, славяназнаўца Г. Лаўмянскі [5, s. 161—179]. Стэрэатыпны тэрмін — egregius (выдатны бліскучы, знакаміты), які звычайна прыкладаўся як эпітэт да прывілеяў, што тычыліся магістраў і дактароў навук, быў прыняты за дадатковае імя Скарыны. У тых жа каралеўскіх дэкрэтах Скарына яшчэ сем разоў слушна называўся толькі Францыскам. Радавая няўважлівасць кароннага пісара, які памыліўся ў сваёй скарочанай копіі каралеўскага дэкрэта і нават імя Скарыны ў загалоўку акта перадаў памылкова, дала падставы да доўгай і небесстароннай палемікі ў канцы ХIХ — пачатку ХХ ст. Яна ажыўлялася ў часы пагаршэння адносін з Польшчай, з іншымі каталіцкімі краінамі. У 50-х — 60-х гг. ХХ ст. згадванне «Георгія» (ці Георгія Францыска) Скарыны ў Беларусі і Расіі стала ледзьве не дырэктыўным. З гэтай нагоды не ўбачыла света праца запрошанай у Мінск вядомай маскоўскай даследчыцы дзейнасці Скарыны і друкарскіх сувязей рускіх і беларускіх выдаўцоў ХVI—ХVII ст. А. С. Зёрнавай.

Абаронцы міфічнага ці падвойнага наймення Скарыны разлічвалі на тое, што імя «Георгій» (у адрозненне ад «Францыск» ці «Францішак») дазваляе аднесці яго да выдатных дзеячаў Заходняй Русі, праціўнікаў каталіцтва. Па сцверджанні некаторых даследчыкаў, Скарына свядома назваўся Францыскам, каб таямніча паступіць у Кракаўскі універсітэт. Што імя «Георгій» ці «Юрый» значыцца ў подпісу пад партрэтам Скарыны ў яго Бібліі. І іншая падобная эквілібрыстыка не аднойчы замяняла навуковую дасведчанасць. На самой справе Скарыне не было патрэбы хаваць сваё «прыражонае» імя, бо ў Кракаўскую акадэмію ў той час запісалася шмат іншых «Георгіяў». Святых з такім імем хапала ў лацінскай і ў грэка-візантыйскай Еўропе. Адбіткам старых тэндэнцый стала выкарыстанне дзівоснага імені — «Францыск (Георгій) Скарына» у навуковай і папулярнай літаратуры Беларусі ў 1970-х гг. Міфалагема пра падвойнае імя Скарыны была канчаткова падважана адкрыццём уласнага акраверша Скарыны ў яго акафістах (адкрыццё А. А. Турылава) і выяўленнем дакладнага тэксту дэкрэта Жыгімонта I ад 21 лістапада 1532 г., арыгінал якога з віслай пячаткай быў самім Скарынам дастаўлены для ўнясення ў магістрацкія кнігі Пазнані [6, c. 3—5]. Зразумела, што там згаданы толькі Францыск Скарына.

У вялікім і слаўным Полацку. Першыя гады Скарыны прайшлі ў буйнейшым горадзе Беларусі, здаўна вядомым сваімі палітычнымі, культурнымі, канфесійнымі традыцыямі, міжнароднымі сувязямі. Сярод ураджэнцаў Полацка невыпадкова значацца такія знакамітыя духоўныя постаці, як Ефрасіння Полацкая і Сімяон Полацкі. Тут здаўна працавалі манастырскія скрыпторыі, існавалі буйныя бібліятэкі, свая архітэктурная школа, артыстычнае рамяство. Вельмі актыўным ў часы Скарыны было полацкае мяшчанства, якое ў 1498 г. атрымала Магдэбургскае права і канфліктавала з полацкім баярствам, архірэямі, ваяводамі. Палачане ўдзельнічалі ва многіх пасольствах ВКЛ у Маскву, шырока гандлявалі з ёй, а таксама з Рыгай, Ноўгарадам, Вільняй, Бярэсцем, Гародняй, наведвалі ўкраінскія, польскія, заморскія гарады, вядомы былі і сваёй ваеннай спраўнасцю.

Існуе практычна неабвержная версія, што сваю школьную асвету Скарына атрымаў у Полацку ці ў сталіцы ВКЛ. З-за поўнай адсутнасці крыніц цяжка размежаваць ці аб’яднаць гэтыя меркаванні. З Полацкам бацькоў Францішка звязвала роднае асяроддзе, зямляцтва, гандлёвыя і іншыя інтарэсы, з Вільняй — некаторыя сваякі і сябры, большыя жыццёвыя перспектывы для малодшага сына. Бясспрэчна толькі, што паступленне ў еўрапейскія універсітэты патрабавала ведання лацінскай размоўнай і пісьмовай мовы, што не маглі даць традыцыйныя прыватныя і царкоўныя школы. Але там ён мог авалодаць роднай пісьмовай мовай, пазнаць першыя рукапісныя кнігі, набыць іншыя школьныя навыкі, што вельмі спатрэбілася яму ў далейшых яго службах, вучобе і выдавецкай дзейнасці.

Пэўныя ўмовы для атрымання школьнай асветы пачатковага ўзроўню, безумоўна, існавалі ў Полацку: мноства манастыроў, наяўнасць скрыпторыяў, бібліятэк, традыцыйны піятэт да кніжнай і духоўнай дзейнасці. Свае ўладальніцкія правы мяшчане пацвярджалі публічнымі актамі, дарэннямі і фундушамі, якія нават у часы Скарыны нярэдка ўпісваліся ў пергаментныя напрастольныя Евангеллі. Ігуменам Прадцечанскага манастыра быў Яўфімій, брат Мацвея Дзесятага — стваральніка першага вядомага нам беларускага кірылічнага звода кніг Бібліі (1502—1507, Вільня-Супрасль). Аўтарскі калафон Мацея «аб напісаўшым кнігу сія» сведчыў пра рост творчай свядомасці, годнасці, адмову ад ананімнасці, характэрнай для сярэдневяковай літаратурнай традыцыі. Папярэдніка Скарыны звязвае з ім і жанравы характар помніка, ускосна ці непасрэдна і месца працы (бо пачыналася яна ў Вільні, дзе ў 1502 г. мог жыць Францішак) і нават прыгожы арнаментальны аўтограф Мацея ў канцы яго працы, які нагадвае друкаваны подпіс Скарыны пад яго партрэтам у Бібліі. Наступная фаза адукацыі Скарыны хутчэй за ўсё адбылася пры полацкім Бернардынскім манастыры, заснаваным у 1498 г., і працягвалася ў Вільні. Віленская кафедральная школа была адной з лепшых у ВКЛ і мела ўстойлівыя сувязі з Кракаўскай акадэміяй.

Бацькі і сям’я. Пра маці Скарыны даследчыкам невядома. Бацька — Лука Скарына, згадваецца ў расійскіх пасольскіх абвінавачаннях як саўдзельнік грабежніцкага нападу ў 1492 г. на лучаніна Дароцю Іванава: з’ява даволі руцінная ва ўмовах узаемных прэтэнзій ваеннага часу. Некаторыя даследчыкі залічаюць Луку Скарыну ў шэраг багатага купецтва, што малаверагодна. Багатыя гандляры маглі дазволіць сабе не ўдзельнічаць непасрэдна ў такіх рызыкоўных імпрэзах. Па актах Кракаўскага і Падуанскага універсітэтаў бачна, што Францішак паходзіў з небагатай радзімы (плаціў невялікі ўступны ўзнос у Кракаве, а ў Падуе прасіў прыняць экзамены бясплатна з-за незаможнасці.). У 1512 г. Лука Скарына згадваецца ўжо як нябожчык.

З блізкіх родзічаў Францішка акты 20-х гг. ХVI ст. згадваюць жонку Маргарыту (Малкгарэту), якая мела адзін дом каля Рынка ў Вільні, а другі, спадчынны ад першага мужа Юрыя Адверніка, — на Нямецкай вуліцы. З іх дзяцей у 1552 г. упамінаецца па імені толькі адзін Сімяон. Версія пра іншага сына Скарыны (таксама з імем Францішак), які загінуў падчас пражскага пажару 1541 г. (меркаванне А. В. Флароўскага), застаецца ў межах дапушчальнай гіпотэзы. З родным братам Іванам Скарынай (у 1529 г. ён ужо быў нябожчык) Францішак удзельнічаў у гандлёвых аперацыях з Польшчай і «немцамі».

Яго універсітэты. У гістарыяграфіі даўно адзначана, што ў Кракаўскім універсітэце Скарына вучыўся з 1504 па 1506 г. Уступны запіс унесены ў матрыкул рукой акадэмічнага пісара, які дапусціў памылку ў рэгістрацыі айчыннага горада Скарыны: «Плоцк», замест Полацка, і запісаў яго як ліцвіна. Сучасным даследчыкам вядома, што Скарына меў тры навуковыя ступені: бакалаўр філасофіі (або вольных навук, арціум), што дакументальна пацверджана запісам у кнізе прамоцый Кракаўскага універсітэта 1506 г., магістр арціум (у зборніку В. І. Дарашкевіча не зусім дакладна адзначана — «доктар мастацтваў»). З такім магістарскім тытулам Скарына згадваецца ў першым экзаменацыйным акце Падуанскага універсітэта ад 5 лістапада 1512 г. Невядома, дзе атрымаў Скарына сваю магістарскую годнасць. У літаратуры са спасылкай на яго сакратарскія абавязкі ў Дакіі сустракаецца версія, быццам гэта магло адбыцца ў Капенгагене. Матрыкулы Капенгагенскага універсітэта пачатку ХVI ст. загінулі, а іншыя сведчанні адсутнічаюць.

Ступень «доктара ў лекарскіх навуках» Скарына, мяркуючы па вядомых чатырох актах падуанскай альма-матэр, атрымаў экстэрнам, бо універсітэцкія кафедры ў неспрыяльных умовах працяглых італьянскіх войнаў часта не працавалі. Акты Падуанскага універсітэта не пакідаюць сумнення ў тым, што Скарына з’яўляўся незвычайным прышэльцам з далёкай экзатычнай краіны — Полаччыны, за некалькі тысяч рымскіх міль ад Падуі. Афіцыйна ён атрымаў згоду на экзамены па яго просьбе і з-за яго незвычайных здольнасцей. Не выключана, што ў яго быў невядомы нам беларускі ўплывовы пратэктар. Нямнога раней да Скарыны ў іншым знакамітым універсітэце, у Балоньі, пасцігаў навукі Мікалай Капернік.

На ростанях: 1512—1518 гг. З гэтым перыядам, дагэтуль не асветленым ніякімі дакументамі, у Скарыніяне звязваецца некалькі рабочых гіпотэз. Самая ранняя была выказана адным з заснавальнікаў навуковага славяназнаўства ў Чэхіі І. Добраўскім (1753—1829). На яго думку, Скарына быў cярод асоб, якія суправаджалі польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта I у яго паездцы на Венскі кангрэс 1515 г. (з’езд трох манархаў) [7, s. 105]. Пасля кангрэса Скарына з польскай дыпламатычнай дэлегацыяй наведаў Венецыю, дзе заказаў матрыцы для сваіх будучых выданняў у Празе. Як лічыць Я. Неміроўскі, малаверагодна, каб сам Жыгімонт I быў ініцыятарам утварэння славянскай друкарні [8, с. 221].

Адзначым, што меркаванні І. Добраўскага спалучаюць цэлы шэраг гіпотэз, што падрывае іх агульную верагоднасць, асабліва ў заключнай фазе. Але ўдзел Скарыны ў пасольстве на з’езд трох манархаў нельга лічыць поўнасцю фантастычным у святле адкрытых ужо ў ХХ ст. звестак аб сакратарскай службе Скарыны пры двары караля Дакіі і згаданым ніжэй акце аб знаходжанні Скарыны ў Кракаве ў 1512 г.

Дакія. У пратаколе Падуанскага універсітэта ад 9 лістапада 1512 г. апісваецца заключная стадыя: прыватны экзамен па медыцыне — «viri domini magistri Francisci, quodam domini Lucae Scorina de Poloczko, Rutheni, secretarii regis Datiae». Згадванне пра Дакію выклікае розныя меркаванні даследчыкаў. Дакіяй у часы Скарыны называлі Данію і Валахію (Румынію). Літоўскі матэматык Э. Гячаўскас у 1986 г. на Скарынаўскіх чытаннях у Мінску выступіў з заявай, быццам яму вядомы дакументы аб сакратарскай службе Скарыны пры двары гаспадара Валахіі Раду Вялікага. Значыць Скарына мог быць таксама прычасным да друкарскай дзейнасці іераманаха Макарыя ў Тырговішце. Развіцця гэтай тэмы ў публікацыях аўтара не паследавала. Як даказаў Я. Неміроўскі, выданні Макарыя відавочна адрозніваюцца ад пазнейшых друкаў Скарыны і зусім не падобны да апошніх [9, с. 135—137].

У еўрапейскіх універсітэцкіх колах пад Дакіяй пераважна разумелі Данію. У такім кантэксце яна сустракаецца ў дыпламатычных пасланнях Жыгімонта I да караля Дакіі. Акрамя таго, у Падуе ў актах, ніяк не звязаных з адносінамі з Валахіяй, наўрад ці сталі б называць каралём валашскага гаспадара, бо тытулатуры ў той час надавалі вялікае значэнне.

Кракаў. Спадзяванні гісторыкаў на тое, што істотную ролю ў даследаванні жыццёвага шляху Скарыны павінны ўнесці далейшыя архіўныя пошукі ў асноўных цэнтрах яго выдавецкай, службовай і прадпрымальніцкай дзейнасці, зрэдку збываюцца. Акрамя акта, знойдзенага ў гарадскім архіве Пазнані, вельмі цікавы дакумент, невядомы скарыназнаўцам, апублікаваны ў зборніку рэгэстаў аб прысутнасці літвінаў у Кракаве ў ХIV—ХVI ст. Скарыны тычыцца запіс ад 4 жніўня 1512 г., які варта прывесці поўнасцю: «Mgr Franciscus [Skoryna ?] de Poloczko ad akta praesentia personaliter constitutas» contra Annam Craysla, institricem de Cracovia, mgr. Stanislaum Brzezicki in procuratorum constituit» [10, p. 94, № 29, 102, 59]. Складальнікі зборніка не вельмі былі ўпэўнены, што згаданы акт прэтэнзій да кракаўскай мяшчанкі Ганны Крайсля дакладна звязаны з дзейнасцю знакамітага пазней першадрукара і асветніка Скарыны. Аднак гэтыя сумненні, на наш погляд, лішнія. Супадзенне шэрагу вызначэнняў робіць яго практычна бясспрэчным: імя — Францыск, навуковы і педагагічны статус — магістр арціум, паходжанне — з Полацка (Акт захоўваецца ў Архідыецэзальным архіве Кракава: MS Of. 32. P. 222). Знойдзены акт дазваляе са значнай ступенню верагоднасці ўдакладніць адзін з самых цьмяных перыядаў жыцця Скарыны да яго экзаменаў у Падуе, а, магчыма, і ў больш позні перыяд.

Cудовая справа Скарыны з кракаўскай мяшчанкай пры ўдзеле адваката — магістра Станіслава Бжэзіцкага — паказвае, што яго сувязь з Польшчай і Кракаўскім універсітэтам захоўвалася даўжэй, чым лічылася даследчыкамі. Хутчэй усяго тут у Кракаве, працягваючы сваю навуковую і педагагічную дзейнасць, ён набыў ступень магістра арціум і пасля таго атрымаў доступ да вышэйшых або медычных навук. У пачатку ХVI ст. медычныя кафедры Кракаўскага універсітэта яшчэ не мелі афіцыйных праў надаваць статус доктара ў лекарскіх навуках, што не вельмі перашкаджала іх грунтоўнаму выкладанню.

Сакратарская дзейнасць пры двары караля Дакіі была кароткім эпізодам у жыцці Скарыны і, магчыма, звязана з польска-літоўскімі пасольствамі ў Капенгаген. Згаданы акт дазваляе значна пашырыць патэнцыяльнае кола кракаўскіх знаёмых Скарыны — педагогаў, студэнтаў, афіцыйных асобаў, у т. л. выхадцаў з ВКЛ. Студэнты-ліцвіны Кракаўскай акадэміі надзвычай даражылі вучэбнымі кнігамі, не вельмі даступнымі на радзіме. Адзін з «кніжных працэсаў» — з нагоды прыўлашчэння дзвюх кніг Венцэславам ліцвінам — адбыўся як раз у бытнасць Скарыны ў Кракаве, у кастрычніку 1506 г. Дарэчы, у 1512 г. кракаўскім, пазнанскім і плоцкім канонікам быў Ян — з князёў літоўскіх — пазнейшы віленскі біскуп. У яго канцылярыі Скарына доўга выконваў сакратарскія абавязкі. І ці не ў Кракаве пачалося іх непасрэднае знаёмства?

На радзіме. Праз тры месяцы, пасля таго як Скарына адзначыўся ў Кракаве, ён прысутнічаў ужо ў Падуе. Згадванне пра Полацк і вельмі далёкі край у першым акце падуанскай экзаменацыйнай калегіі наводзіць на думку, што Скарына ў гэты прамежкавы перыяд наведаў сваю радзіму. Не выключана і іншая гіпотэза, што ён непасрэдна прыбыў з Кракава і проста хацеў падкрэсліць сваё паходжанне з Беларусі. Здзівіць мэтраў Падуі студэнтамі з Польшчы, Заходняй ці Цэнтральнай Еўропы не выпадала. Місіянерскі, у пэўным навуковым сэнсе эксклюзіўны экзамен чужаземцу мог дадаткова схіліць вагі на карысць большай прыхільнасці да яго з боку універсітэцкай і царкоўнай эліты Падуі.

Амаль бясспрэчна, што пасля Падуі Скарына вяртаецца ў ВКЛ. У Вільні ён завязвае кантакты з будучымі ўдзельнікамі і мецэнатамі яго выдавецкай дзейнасці і, магчыма, пасрэднічае ў іх гандлёвых аперацыях з Прагай. Адзін з вядомых пратэктараў Скарыны — Багдан Онкаў — шырока гандляваў з Прагай сукнамі і іншым хадавым таварам.

Менш верагодна, што Скарына ў самой Празе, не маючы прамых сувязей з суайчыннікамі, вырашыў заснаваць выдавецкую афіцыну і здалёк атрымаў іх падтрымку. Архаічная версія ХIХ ст. аб тым, што пад Прагай Скарыны маецца на ўвазе варшаўскае прадмесце Прага, выпадкова адноўленая ў беларускім перыядычным выданні 1969 г., не заслугоўвае разгляду [11].

«У веліком месте Празском». Даследчыкі звычайна датуюць першы чэшскі перыяд Скарыны па выхадных звестках яго пражскіх выданняў — 1517—1519 гг. Гэта не зусім слушна. Заснаваць на пустым месцы новае выдавецтва, знайсці кнігі і рукапісы, падрыхтаваць тэксты і пераклады, азнаёміцца з тагачаснымі еўрапейскімі выданнямі Бібліі і каментарыямі да іх было немагчыма адразу. Зусім верагодна, што Скарына абаснаваўся ў Празе з пэўнай адлігай да пачатку сваёй выдавецкай дзейнасці.

У заснаванні ўласнай друкарні не было асобнай патрэбы, бо кнігадрукаванне ў Празе і ва ўсёй Чэхіі мела ўжо старыя традыцыі, міжнародныя кніжныя сувязі. Да таго ж арганізацыя новага варштата патрабавала нямалых сродкаў. Скарына не меў іх. Большасць яго пражскіх «інкунабул» надрукавана на таннай паперы без вадзяных знакаў. Калафоны ў яго выданнях, у адрозненне ад віленскіх, сведчаць аб тым, што ў Чэхіі галоўнымі яго функцыямі было наладжванне і забеспячэнне выдавецкага працэсу. Даследчыкі, на жаль, не знайшлі ніводнага прыкладу выкарыстання графічных ці шрыфтавых матэрыялаў Скарыны ў іншых пражскіх друках канца ХV—першай паловы ХVI ст. Праблему магла б вырашыць фізічная экспертыза складу тыпаграфскага гарту розных пражскіх друкарань па адбітках літар на іх выданнях, што няпроста з розных пунктаў гледжання.

Апошнія пражскія выданні Скарыны не маюць дакладных выхадных звестак. Традыцыйна іх прыстасоўваюць да 1519 г., аднак пэўныя сляды пашкоджанняў у ксілаграфіях наводзяць на думку, што некаторыя з адзначаных друкаў маглі выйсці ў пачатку 1520 г. Для адказу на гэтае пытанне патрэбны параўнальны тыпаграфічны аналіз усіх захаваных экзэмпляраў апошніх выданняў Пражскай бібліі ці хоць бы іх дакладных электронных копій.

Выдавецкія планы Скарыны прадугледжвалі поўнае выданне «Библии Рускай» (беларусы ў той час карысталіся гэтым мэтаэтнонімам), што зразумела па яго агульнай прадмове, змешчанай у кнізе «Быццё». Фактычна надрукаваны 20 кніг Старога запавету (кнігі Царстваў — адным комплексам). Не выдадзена прыблізна палова поўнага зводу па каталіцкаму ці праваслаўнаму канону. Сцверджанні даследчыкаў, што ўсе кнігі Старога запавету, магчыма, убачылі свет, бо захаваліся некаторыя іх спісы, не пераконваюць [12, с. 264].

Дарога да айчынных парогаў. Каля 1520—1521 гг. Скарына перабраўся ў Вільню. Вяртанне да «дому» быў абумоўлена яго сталым натуральным імкненнем паслужыць свайму люду «языка рускага», сваёй Айчызне. У прадмове да адной з найбольш патрыятычных кніг Бібліі ён падкрэсліваў: «святыми отци …дазволена нам сия книга Іудиф чести к нашему научению, абыхом, яко зеръцало, жену сию преславную пред очима имеюще, в добрых делех и в любви отчины не толико жены, но и мужи наследовали и всякого тружания и скарбов для посполитого доброго и для отчины своея не лютовали». Далей даваўся вядомы пераказ іншага біблейскага тэксту: «Понеже от прирожения звері, ходящие в пустыни, знають ямы своя; птици, летающие по возъдуху, ведають гнезда своя …; тако ж и люди, игде зродилися а ускормлены суть по Бозе, к тому месту великую ласку имають».

Пераезд да айчынных парогаў быў, верагодна, паскораны ўскладненнем грамадска-палітычных адносін у Празе і асабліва страшэнным морам 1520 г., што ўзрушыў горад. Не выключана, што пераезд Скарыны быў паскораны па жаданні яго віленскіх і полацкіх саўдзельнікаў. Адно можна сказаць з упэўненасцю — ад’езд загадзя не быў прадбачаным на канкрэтную дату. Асобныя неразрэзаныя для друкарскіх патрэб аркушы з кнігаў Царстваў і некаторых іншых выданняў Скарыны пазней выкарыстоўваліся для вокладак розных пражскіх і вроцлаўскіх кодэксаў. Кнігі Царстваў выйшлі ў 1518 г., таму доўгае захаванне часткі падрыхтаваных ужо адбіткаў сведчыць, напэўна, аб фінансавых цяжкасцях Скарыны ў апошнія гады яго дзейнасці ў Празе.

Вільня. У Вільні Скарына абаснаваўся ў доме «почтивого мужа Якуба Бабича, наистаршего бурмистра славнаго и великаго мћста виленскаго» [13], дзе размясціў уласную друкарню. Ёсць меркаванне, што дом Бабіча (як і большасці багатых купцоў і членаў магістрата) знаходзіўся побач з Рынкам і пазней стаў уласнасцю выдавецкай фірмы Мамонічаў. Паводле Э. Гячаўскаса, гэта хутчэй пазнейшая камяніца Бабічаў, што ў ХVII ст. знаходзілася на Вялікай вуліцы, «за святым Пятром руским» [14, с. 63].

Доўгі час даследчыкі высвятлялі, якое з віленскіх выданняў Скарыны было першым. У 1928 г. на падставе параўнальнага аналізу філіграняў з абодвух выданняў М. Шчакаціхін прыйшоў да высновы, што Малая падарожная кніжыца надрукавана пасля 1530 г., хутчэй за ўсё — між 1535 і 1539 гг. [15, с. 435—450]. Спадзявацца на вадзяныя знакі пры адсутнасці рэпрэзентатыўных альбомаў філіграняў, а таксама нярэдкай залежнасці паперы — было рызыкоўнай справай. Гэта высветлілася ў 1959 г. пасля публікацыі А. С. Зёрнавай. Выкарыстанне новага метада даследавання (назіранні над дошкамі сюжэтных гравюр і арнаментыкі) дазволілі ёй прыйсці да вельмі дакладнага выніку: Малая падарожная кніжыца надрукавана прыкладна ў 1523—1534 гг. [16, с. 215, 220—221]. Пацвердзіліся гэтыя высновы ўжо пасля смерці даследчыцы, калі стала вядомай праца А. Надсана з першым паведамленнем аб унікальным экзэмпляры Малой падарожнай кніжыцы, знойдзеным у Капенгагене [17, с. 9—11]. Захаваная там Пасхалія дазваляе датаваць кнігу прыблізна 1522 г.

На службах і ў пошуках. Паводле слушнай заўвагі Э. Гячаўскаса, ужо ў 1523 г. Скарыну згадваюць у афіцыйных паперах як «фізіка» (лекара) віленскага біскупа Яна, што з князёў літоўскіх [14, с. 62]. Паралельная версія некаторых даследчыкаў, што Скарына служыў пры двары праваслаўнага епіскапа, не вытрымлівае крытыкі. Віленскай праваслаўнай епархіі ў ХVI ст. не існавала. Там знаходзілася намесніцтва праваслаўнага мітрапаліта, і ён часам наведваў сваю віленскую даволі незалежную паству з Навагародка, Кіева або Мінска.

Ян з князёў літоўскіх, пазашлюбны сын Жыгімонта I, легаліст, прыхільнік абмежавання ўплываў магнатаў у сярэдзіне 20-х гг. разам з троцкім кашталянам Юрыем Мікалаевічам Радзівілам распрацоўваў план аб’яўлення ВКЛ каралеўствам. Як адукаваны дасведчаны іерарх ён цаніў сакратарскія і медычныя таленты Скарыны, абараняў яго ў судовых працэсах. Нішто не пацвярджае, аднак, што ён аказаў падтрымку Скарыне ў арганізацыі яго друкарні ў Вільні [18, с. 780]. Хутчэй было якраз іншае. З пачатку 20-х гг. ён актыўна ўдзельнічаў у рэфармаванні каталіцкай царквы ў ВКЛ, выступаў за «навяртанне» праваслаўных, аблічаў пратэстанцкія павевы. Акрамя неспрыяльнай пазіцыі біскупа на звёртванне выдавецкай дзейнасці Скарыны пасля 1525 г., верагодна, паўплывалі фінансавыя праблемы, абвастрэнне сацыяльных супярэчнасцей у Вільні, канчына мецэнатаў ці паплечнікаў.

З 20-мі гг. ХVI ст. нярэдка звязваюцца дзве рызыкоўныя гіпотэзы. Адна — аб пераможным дыспуце Скарыны з Лютэрам ў Вітэнбергу ў 1525 г., другая — аб яго наведванні Масквы. Першая з гіпотэз — відавочны міф, народжаны павярхоўнай гіпотэзай В. Капітара (1780—1844), які атаясаміў Скарыну з нейкім Францішкам-палякам. Пасля сустрэчы Францішка з Лютэрам і Меланхтонам нямецкі рэфарматар западозрыў госця ў д’ябальскіх кознях і спалоханы збег у Торгаў. Версія Капітара заснавана на няўважліва адчытаным ім фрагменце з кнігі Секендорфа. Ніхто з даследчыкаў дакладна не звяртаўся да больш ранняга сведчання сябры самога Лютэра і яго біёграфа Іагана Матэзіуса (1504—1565), які паведамляў, што згаданая сустрэча была звязана з Міхелем-палякам і падкопамі каталіцкіх біскупаў [19, s. 427—431]. Абедзве версіі, Секендорфа і Матэзіўса, значна разыходзяцца ў храналогіі, імені чужаземца і іншых рэаліях. Збліжае згаданых рэфарматараў антыкаталіцкі і антыіудзейскі характар іх твораў, як і палемічных прац самога Лютэра ў позні перыяд яго дзейнасці, што і абумовіла з’яўленне гэтай міфічнай гісторыі [9, с. 428; 20, с. 13—14].

Масква. Адносна верагоднай выглядае гіпотэза пра падарожніцтва Скарыны ў Маскву. Падобнае меркаванне ў 1888 г. выказаў славіст І. Первольф на падставе інструкцыі польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта II Аўгуста да яго пасланца ў Рым Войцеха Крыскага, якому ў канцы 1552 г. было даручана місія вырашэння шэрагу фінансавых і палітычных спраў з папам Юліям III. Ужо ў дарозе сакратара каралеўскай канцылярыі дагнала новая інструкцыя, якая павінна была даказаць Рыму ілюзорнасць планаў далучэння Масквы да грэкакаталіцкай царкоўнай уніі і крыжовага пахода супраць Атаманскай Порты. Пасля шэрагу няўдалых войнаў з Вялікім княствам Маскоўскім і страты значнай часткі ўсходніх зямель Жыгімонт II Аўгуст быў надзвычай зацікаўлены ў абмежаванні палітычных і царкоўных кантактаў Масквы з рымскай курыяй і Захадам. У якасці гістарычнага прэцэдэнта, які сведчыў пра нязменна адмоўнае стаўленне Масквы да каталіцтва і Захада, пасланец абавязаны быў азнаёміць панціфіка з выпадкам ранейшага наведвання яе нейкім падданым Жыгімонта I Старога з мэтай распаўсюджання «рускіх» кніг Бібліі, дзе яны былі спалены па загадзе вялікага маскоўскага князя.

Духоўная атмасфера ў Маскве была не вельмі спрыяльнай для такіх паездак. Кнігі паходзілі з варожай на той час замежнай дзяржавы з яе незвычайнай поліканфесійнай структурай і палітычнымі прэтэнзіямі на землі, страчаныя ў выніку літоўска-маскоўскіх войн канца ХV — пачатку ХVI ст. Афіцыйныя спісы Бібліі ў Маскоўскай Русі, у адрозненне ад друкаў Скарыны, ніколі не прызначаліся простым людзям. Яго выданні вылучаліся таксама сваім друкарскім і мастацкім абліччам, мовай, каментарыямі і нагадвалі «лютаранскія» друкі. Няма сумненняў, што ініцыятыва з распаўсюджаннем рэнесансавых кніг Бібліі з партрэтам выдаўцы атрымалі б не надта цёплы прыём у Маскве, тым больш з боку маскоўскага мітрапаліта Данііла. Вучань Іосіфа Волацкага быў плённым аўтарам, прыхільнікам царкоўнай манаполіі ў літургічным і рэлігійным пісьменстве, жорсткім ганіцелем ерасяў, заходніх навінак. Пасля некаторых ваганняў яго пазіцыі стаў падтрымліваць Васіль III. У Маскве добра памяталі пра доўгую барацьбу наўгародскага архіепіскапа Генадзія з пскоўска-наўгародскімі ерэтыкамі, што спасылаліся на «свае» біблейскія тэксты, а зроблены ім у 1499 г. і прызнаны ўладай пераклад Бібліі рупліва захоўваўся ў рукапісу.

Меркаванні даследчыкаў разышліся ў ацэнцы самой гіпотэзы, асобы і верагодных тэрмінаў паездкі падданага Жыгімонта ў Маскву. На думку беларускага філолага В. І. Дарашкевіча, які апублікаваў копію з інструкцыі Жыгімонта II Аўгуста да пасланца Альбэрта Крычкі (прозвішча перакладзена нядбайна), падарожніцтва Скарыны ў Маскву адбылося недзе ў 1525—1533 гг. Маскоўскае княства неаднаразова наведваў Багдан Онкаў, але дакументы маўчаць аб яго ўдзеле ў пазнейшых кніжных і гандлёвых справах Скарыны.

Нядаўнія адкрыцці амерыканскага даследчыка Х’ю Олмстэда, які выявіў рэальныя факты выкарыстання кніг Скарыны ў Маскве італьянскім манахам і багасловам Максімам Грэкам, дазволілі Я. Неміроўскаму аднесці мяркуемае падарожніцтва Скарыны (ці Онкава) да 1520—1521 гг. Максім Грэк быў асуджаны ў Маскве ў лістападзе 1524 г., а з 1522 г. Скарына займаўся выданнем сваіх кніг у Вільні. Не падзяляючы ў цэлым версіі пра паездку Скарыны ў Маскву, даследчык выказаў меркаванне, што яго кнігі маглі быць там спалены [21, с. 487—489]. Між тым Скарына мог наведаць Маскву і пазней — у канцы 20-х — пачатку 30-х гг. Версія ў цэлым мае некалькі ўразлівых пунктаў. Адсутнічаюць якія-небудзь непасрэдныя згадванні, дакументы, маўчаць і маскоўскія летапісы, у т. л. шматтомны (Ніканаўскі) звод, у стварэнні якога ўдзельнічаў згаданы мітрапаліт Данііл. Уключэнне такога матыву ў пасольскія дакументы з боку Жыгімонта I Старога магло быць звычайнай дэзінфармацыяй Рыма з палітычнымі мэтамі.

Кёнігсберг, або Монтэрэгіо. Шмат пытанняў выклікае хуткацечная служба Скарыны пры двары прускага герцага Альбрэхта Гогенцоллерна. Даследчыкі звязваюць гэтую паездку з асветніцкімі планамі Альбрэхта па заснаванні ўласнага універсітэта ў Кёнігсбергу, наладжваннем кірылічнага рэфармацыйнага кнігадрукавання для Літвы, спробай Скарыны заручыцца падтрымкай уплывовага палітычнага дзеяча і бібліяфіла (ён меў эксклюзіўны збор кніг у сярэбраных пераплётах), з аульнамедычнымі мэтамі.

На наш погляд, сталіцы прускага герцагства ў 1529 г. больш за ўсё была неабходна неадкладная медычная дапамога. Горад спусташала кантынентальная эпідэмія (вядомая пад назвай потнай гарачкі, аб чорнай смерці). Альбрэхт з прыдворнай элітай спешна перабраўся ў Польшчу. У тым жа 1529 г. у Кёнігсбергу быў заснаваны шпіталь, які патрабаваў паслугі лекараў. Кёнігсбергскі эпізод вядомы нам толькі па захаваных лістах Альбрэхта да віленскага ваяводы Яна Гаштольда, віленскай Рады і па падарожнай грамаце самому Францішку, у якіх ён тлумачыць нечаканы ад’езд знакамітага доктара ў лекарскіх і іншых навуках судовымі і маёмаснымі справамі яго сям’і ў Вільні і просіць аказаць яму неабходную дапамогу. Чацвёртае яго пасланне абвінавачвае « нейкага доктара Францыска Скарыну» у тым, што зманіў з сабой двух іншых падданых — лекара-іудзея з Кракава, які даглядаў хворых у Кёнігсбергу, і ўласнага друкара Альбрэхта (магчыма — Ганс Вайнрэйх). Падобная рызыкоўная акцыя з боку Скарыны была выклікана яго намерам працягваць сваю медычную і выдавецкую дзейнасць, пошукамі выйсця са складанай сітуацыі ў Вільні. У Брытанскай бібліятэцы ў Лондане захаваўся экзэмпляр Псалтыра з Малой падарожнай кніжыцы з экслібрысам кёнігсбергскага прапаведніка, памеранскага епіскапа Паўла Сператуса: магчыма, след яго непасрэдных кантактаў са Скарынай.

Другі пражскі перыяд. Апошнія гады дзейнасці Скарыны ў ВКЛ вядомы фрагментарна — па яго судовых працэсах з родзічамі жонкі, прэтэндэнтамі на яе віленскую маёмасць, кракаўска-пазнанскімі крэдыторамі, якія за даўгі нябожчыка Івана Скарыны дамагаліся заключэння ў турму яго гандлёвага саўдзельніка Францішка. Вяртанне з «немцаў» сына Івана Скарыны Рамана, які засведчыў, што ён спадчыннік даўгоў свайго бацькі, а таксама, верагодна, заступніцтва віленскага біскупа за свайго сакратара і медыка дазволілі разрадзіць сітуацыю. Апусташальны пажар у Вільні ў 1530 г., калі расплавілася нават крыша галоўнага кафедральнага касцёла, а потым чарговая эпідэмія 1530—1533 гг. ускладнілі становішча Скарыны. У 1536—1537 гг. Ян з князёў літоўскіх атрымоўвае пасаду пазнанскага біскупа і перабіраецца ў Польшчу. Каля гэтага часу Скарына таксама пакідае Вільню.

У Празе, як даказаў А. Флароўскі, Скарына працаваў пры адным з першых у Цэнтральнай Еўропе новазаложаных батанічных садоў — на Градчанах. Гады яго службы дакладна невядомы, бо парк пад наглядам Багемскай канторы абслугоўваўся некалькімі садоўнікамі і значнай колькасцю іншых работнікаў. Большасць даследчыкаў атаясамлівае Скарыну з нейкім вядомым па лістах Багемскай кароны да чэшскага караля Фердынанда I «італьянскім садоўнікам Францыскам». Я. Неміроўскі тлумачыць гэтую «італьянскую» версію спасылкай на грамату караля Фердынанда ад 29 студзеня 1552 г., дзе згадваецца «покойный доктор Франтишек Рус Скорин из Полоцка наш садовник» [21, с. 507]. Дакладней у тэксте той граматы згаданы « «doktor Frantissek Rus Skoryn s Poloczko, zahradnijk nass» [22, с.185]. Яго гіпатэтычнае «італьянскае» паходжанне тут адсутнічае. Сакратар Багемскай кароны Фларыян Грыспек быў адукаванай асобай, каб зблытаць італьянца з усходнім славянінам, нават атрымаўшым дыплом Падуанскага універсітэта. Так што пытанні застаюцца.

Перад заходам сонца. Дата смерці Скарыны дагэтуль аспрэчваецца даследчыкамі. Падставы для ранняй версіі даў фрагмент з рэляцыі чэшскага храніста Вацлава Гаека, які апісваючы пажар 1541 г., згадаў, што ў доме каталіцкага святара Яна з Пухава згарэў падлетак Францішак «сын негды доктара Руса». Гэтую гіпотэзу першым абгрунтаваў Я. Флароўскі, яе падтрымаў М. Алексютовіч, а зараз яе падзяляе Я. Неміроўскі і іншыя аўтары.

Аргументы сапраўды важкія. «Доктар Рус», на думку Флароўскага, гэта першы русін з навуковай ступенню доктара і ім мог быць толькі Францыск Скарына. Даследчык тут памыляўся: былі дактары гэтага рангу і раней, але рэдка і аб іх прысутнасці ў Чэхіі ў другой трэці ХVI ст. няма звестак. Акрамя таго, часткова ў падобнай лексічнай форме ўпамінаецца доктар Францішак «Рус» з Полацка ў згаданым акце Фердынанда 1552 г. Нарэшце, нічога не ведаюць даследчыкі пра Скарыну ў перыяд з 1542 па 1551 г.

Тым не менш грамата Фердынанда ад 1552 г., якая прадстаўляе законнае права яго сыну Сімяону шукаць і атрымліваць маёмасць яго бацькі, у т. л. паперы, даўгавыя абавязацельствы, кнігі, з’яўляецца першым дакладным дакументам аб смерці Францыска Скарыны. Прэтэнзіі на маёмасць Скарыны, якія ў гэтыя гады прад’явілі некаторыя віленскія купцы і члены віленскага магістрата — Марцін Онкаў, Ян Тоўсцік — таксама варты ўвагі. Знойдзеныя акты сведчаць, што гэтыя цяжбы мелі ўжо некаторую працэсуальную даўнасць і разглядаліся ў судах іншых інстанцый. Такім чынам, у межах гэтай другой версіі смерць Скарыны наступіла не пазней 1551 г. і, магчыма, крыху раней гэтай даты.

Другая версія, ва ўсякім разе хоць і не вызначае дакладную храналогію, мае дакументальныя пацверджанні. У хроніцы В. Бжэзан згадваецца «лекар нейкі паляк Сімяон Рус з Полацка», які ў 70-х гг. абслугоўваў чэшскага ксёндза Іржы Чэтла. А ў другой наратыўнай крыніцы пад 1584 г. — «stary zahradnik Rus z Polocka Simon Rousek» [22, с. 187—190]. Вельмі падобна, што меўся на ўвазе Сімяон сын Скарыны, які захаваў некаторыя прафесійныя навыкі свайго бацькі. Невялікая зямельная ўласнасць Скарыны ў Полацку ў сярэдзіне ХVI ст. была падзелена паміж яго аддаленымі сваякамі.

Прывабныя гіпотэзы, якія не маюць крынічнага пацверджання. Побач з прафесійнымі навуковымі працамі, якія прысвечаны жыццёваму шляху Скарыны, яго постаці і поглядам, часам з’яўляюцца публікацыі, дзе ў лепшым выпадку элаквенцыя падмяняе эрудыцыю, а навіны зводзяцца да прывабных гіпотэз, якія не маюць крынічнага пацверджання. Цяжка адмовіцца ад думкі, што некаторым аўтарам нешта не хапае ў постаці Скарыны, якога нярэдка даволі павярхоўна параўноўваюць з іншымі дзеячамі еўрапейскага Адраджэння. Адсюль імкненне пашырыць некаторыя сферы яго дзейнасці, прыпісаць іншыя кнігі, адкрыцці, зрабіць пераможцам у дыспутах з вядомымі рэфарматарамі. Дастаткова закрануць тры гіпотэзы, якія, здаецца, пацвярджаюць гэтую захапляльную тэндэнцыю. Па нарастаючай схеме ірэальнасці: версія аб перамозе Скарыны ў палеміцы са знакамітым медыкам Парацельсам у Вільні ў 20-х гг. ХVI ст. (аўтар гіпотэзы праф. А. П. Грыцкевіч); версія аб яго ўдзеле ў стварэнні Статута ВКЛ 1529 г. (праф. І. А. Юхо); версія аб патаемным абвяшчэнні Скарынай геліяцэнтрычнай канцэпцыі раней Каперніка (У. Агіевіч).

Першая версія мае вытокі з цьмянага паведамлення самога Парацельса, які аднойчы зазначыў, што яго перамаглі ў спрэчках віленскія калегі. Медыкаў у тагачаснай сталіцы ВКЛ хапала, і, калі запіс аб гэтай падзеі і назва горада адчытаны верна, сярод дыспутантаў сапраўды мог знаходзіцца Скарына [23, с. 85—95]. Другая версія для яе пацверджання патрабуе дадатковых доказаў [24, с. 18—19]. Праца над Статутам ВКЛ ужо вялася, калі Скарына яшчэ быў у замежжы. Склад рэдакцыйнай камісіі невядомы. Безумоўна, што галоўную ролю побач з манархам адыгрывалі прывілеяваныя колы, якія на вальных сеймах пачатку ХVI ст. настойліва патрабавалі хутчэй выдаць першы абагульняльны звод агульназемскага пісанага права. У складанні чарнавых праектаў не маглі не ўдзельнічаць канцлер, дзеячы гаспадарскай канцылярыі, непасрэдна знаёмыя з судовай практыкай і справаводствам ВКЛ. Статут 1529 г. замацаваў значныя прывілегіі магнатаў ВКЛ, што наўрад ці прываблівала Скарыну з яго паспалітымі настроямі. Ён не быў выдадзены ў яго віленскай друкарні, як, дарэчы, і ў Польшчы (праўда, па розных прычынах). Трэцяя версія, заснаваная на фантастычнай трактоўцы У. Агіевічам «зашыфраванага» партрэта «Георгія Францыска Скарыны» з пражскай Бібліі, абсалютная бязглуздзіца. Геліяцэнтрычная канцэпцыя была сфармулявана яшчэ Арыстархам у III ст. да н.э. Заслуга Каперніка была звязана не з яе аднаўленнем, а з матэматычным абгрунтаваннем планетных арбіт вакол сонца, што немагчыма было абвергнуць. Працы У. Агіевіча [25] увогуле вылучаюцца непрыстойнымі нападкамі ледзьве не на ўсіх іншых скарыназнаўцаў, а па свайму зместу яны пераважна непісьменныя і анекдатычныя. Невыпадкова галоўны замежны даследчык творчасці Скарыны, дырэктар бібліятэкі імя Скарыны ў Лондане А. Надсан адзначыў, што яны моцна дыскрэдытуюць Акадэмію навук Беларусі, якая павінна абараняць і захоўваць навуковыя прынцыпы [26; 27].

У сваёй выдавецкай дзейнасці ў Празе і Вільні Скарына паслядоўна імкнуўся ажыццявіць галоўны намер — выдаць поўную Біблію, што ва ўсёй Еўропе са старажытных часоў лічылася справай важкай, складанай, небяспечнай. У яго апрацоўцы і рэдакцыі гэта была ў значнай ступені секулярызаваная Біблія, да таго ж надрукаваная свецкай асобай без санкцыі іерархаў. Невыпадкова, такая знамянальная падзея ў духоўным жыцці Беларусі і ўсяго Княства не выклікала ніякіх пазітыўных водгукаў з боку духоўнай іерархіі ўсіх хрысціянскіх цэркваў ВКЛ, а пазней і Расійскай імперыі, на працягу больш чым пяці стагоддзяў.

Біблію Скарына ўспрымаў як Боскі запавет, як самыя Свяшчэнныя кнігі ўсяго хрысціянскага свету. І ён стараўся давесці і растлумачыць іх усяму хрысціянскаму паспольству. Дарэмна было б шукаць у яго прадмовах і каментарыях прыкметы крытычнага рацыяналістычнага падыходу, што адзначалася ў некаторых прысвечаных яму працах.

Праблемы канфесійнага статусу Скарыны. У цэнтры дыскусій даследчыкаў застаюцца праблемы канфесійнага статусу Скарыны. Яны ў пэўнай ступені адлюстроўваюць канфесійнае размежаванне старадаўняй, ды і сучаснай Еўропы і хрысціянскага свету, якое паступова зыходзіць у мінулае. На дзейнасць Скарыны паўплывала агульная атмасфера постгусіцкай Чэхіі, рэфармацыйных рухаў у нямецкіх княствах. Адна з асноўных крыніц яго пражскіх перакладаў была, як вядома, чэшская ўтраквісцкая Біблія (венецыянскае выданне 1506 г.) [28, s. 153—258; 29, с. 274—279].

Аб’ектыўна дзейнасць Скарыны часткова супадае з праграмнымі пастулатамі еўрапейскіх рэфарматараў: выданне Бібліі як асновы хрысціянскай веры на зразумелай народу мове. Але памылкова было б уключаць яго ў кагорту свядомых еўрапейскіх пратэстантаў. У Беларусі ў першай чвэрці ХVI ст. не адчувалася выразных рэфармацыйных павеваў і не існавала ўмоў для разгортвання падобнай дзейнасці. У адрозненне ад пратэстантаў, Скарына прызнаваў царкоўную традыцыю, важнасць дагматыкі і абраднасці, у сваіх каментарыях спасылаўся на творы айцоў царквы, пастановы ўсяленскіх сабораў. Не толькі віленскія, але і пражскія выданні, як сведчаць, напрыклад, паметы на экзэмпляры Пражскага музея, выкарыстоўваліся ў праваслаўных літургічных службах.

Глыбокая хрысціянская свядомасць відавочна ў яго стаўленні да царкоўнага размежавання ў свеце і на Радзіме. Складана ў лацінскай тагачаснай Еўропе знайсці асветнікаў і выдаўцоў, якія выдавалі б адначасова свае кнігі таксама для праваслаўнага паспалітага люду, захоўваючы грэка-візантыйскі сімвал веры. Віленскія выданні Скарыны ў сваёй аснове мала чым адрозніваліся ад традыцыйных праваслаўных тэкстаў Апостала і Псалтыра, нягледзячы на вядомае дабаўленне да 13-га псалома («Гроб разверсты…»). Па сутнасці, Скарына з’яўляецца адным з першых прыхільнікаў экуменічнага збліжэння ўсіх хрысціянскіх народаў і цэркваў. У яго прадмовах і каментарыях няма палемічных і ідэалагічных акцэнтаў, скіраваных супраць каталіцкай ці праваслаўнай канфесіі, ці нават і рэфарматараў.

Патрыятычныя погляды Скарыны выцякалі з яго разумення патрэб грамадства, асэнсавання цэласнасці беларускага народа, пры ўсіх унутраных супярэчнасцях і канфліктах. Сталае згадванне Полаччыны — сваёй малой Радзімы, рысы народнай беларускай мовы праследжваюцца ў большасці яго выданняў (даследчыкі называюць яе царкоўнаславянскай мовай беларускай рэдакцыі). Яны паказваюць, каму ў першую чаргу прызначаў ён свае выданні: усяму беларускаму паспольству, усім яго станам, гараджанам, шляхце, духоўным асобам, у больш шырокім кантэксце — усім беларусам, украінцам і рускім, што пражывалі на землях ВКЛ. Можна сказаць, што тэксты Скарыны былі вядомы і сялянам, бо ў шмат якіх прыхадскіх храмах чыталі іх галосна і адпраўлялі па іх патрэбныя службы.

Адукаваны уніяцкі мітрапаліт Антоній Сялява ў 1622 г. публічна асудзіў яго кнігі, але гэтая інвектыва шмат чаго варта. Звяртаючыся да сваіх апанентаў, беларускіх і ўкраінскіх выдаўцоў і палемістаў, ён сцвярджаў: «Y przed tym jeszcze dawno za przodkow waszych wam podobnych, Ruњ byla dobrze potruta: przed uni№ byі Skoryna, heresi№ Hussyta, ktory wam ksiкgi po rusku drukowaі w Pradze. Przjmowali ich wdziкcznie, dosyж na tym їe siк zwaі Rusinem z Poіocka, jako siк podpisaі. Smakowali sobie iego druki, czіowek godny mowili, a Rusin, brat nasz to drukowaі» [30, s. 53].

Гуманістычныя, асветніцкія і грамадска-палітычныя погляды Скарыны сказваюцца ў яго стаўленні да школьнай і вышэйшай асветы, да твораў антычных і рэнесансавых аўтараў, у яго піетэце да прыродазнаўчых і «вольных» навук. Толькі свабодны чалавек, які асэнсоўваў годнасць духоўнай творчасці, мог двойчы надрукаваць у Бібліі свой «партрэт» — доктара ў лекарскіх навуках, адыйсці ад многіх канонаў мастацкага афармлення ацаркоўленых твораў традыцыйнай беларускай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Некаторыя даследчыкі падкрэслівалі, што параўнанне Бібліі з кнігамі Арыстоцеля і іншых дзеячаў старажытнасці, з 7 свецкімі навукамі, сведчыла аб пэўнай недаацэнцы Скарынай значнасці свецкай навукі і культуры. Няма больш памылковага ўражвання. Згадванне Арыстоцеля, класічных аўтарытэтаў сярэдневяковай і рэнесансавай Еўропы павінна было падкрэсліць духоўны прыярытэт Бібліі і ў той жа час вызначыць высокі духоўны сэнс згаданых свабодных навук, прац і аўтараў. Іншае параўнанне проста б не спрацоўвала. Выдатнае веданне знакамітых твораў Арыстоцеля, між іншым, ляжала ў аснове дзвюх універсітэцкіх ступеняў Скарыны.

Уплыў Скарыны на духоўную культуру Беларусі і ўсіх усходнеславянскіх народаў цяжка пераважыць. У шырокім кантэкце як заснавальнік беларускага і ўсходнеславянскага кнігадруку ён вырашальным чынам уздзейнічаў на зараджэнне новай духоўнай цывілізацыі, і ў пэўнай ступені на збліжэнне славянскіх і еўрапейскіх народаў, лацінскай і грэка-візантыйскай Еўропы. Уплывы Скарыны на духоўную культуру Беларусі, Украіны, Польшчы, тагачаснай Расіі па-свойму праяўляліся ў розных рэгіёнах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. І асноўным іх чыннікам былі непасрэдна яго выданні. Дзе былі яго кнігі, там быў Скарына. Даследчыкі высветлілі нямала бібліятэк, кніжных, архіўных і музейных збораў ХVI—ХVIII ст., маргінальных уладальніцкіх і чытацкіх запісаў, дзесяткі рукапісных спісаў, цытатаў і перайманняў з яго прац [31; 32].

Скарына садзейнічаў развіццю духоўнай і кніжнай талерантнасці, дзякуючы чаму адроджанае з другой паловы ХVI ст. беларускае кнігадрукаванне (тэматычна і па колькасці афіцын і напрамкаў) выразна пераўзыходзіла рускае і ўкраінскае. Ён заклаў падставы біблейскай друкарскай традыцыі. Ніводная з суседніх дзяржаў не можа пахваліцца такой колькасцю рознамоўных і рознаканфесійных выданняў Свяшчэннага Пісання, як Беларусь ХVI ст. Спадчына Скарыны як уся яго творчасць не была ні кананічнай, ні амярцвелай. Пераемнікі Скарыны, што добра ведалі яго творы і нават імітавалі іх у пэўных стылістычных і моўных рысах і мастацкім аздобленні, у нечым адышлі ад Скарыны, у нечым пайшлі далей. Сымон Будны, як выразны дзеяч еўрапейскага Рэнесанса і Рэфармацыі, стаў зачынацелем плённай філалагічнай крытыкі многіх польскіх і заходнееўрапейскіх перакладаў Бібліі, сам ажыццявіў шэраг выданняў і неаднаразова спасылаўся на тэксты Скарыны. Васіль Цяпінскі пераняў патрыятычныя заветы Скарыны і ўпершыню ў свеце выдаў частку Евангелля на славянскай і старабеларускай мовах. Прыклады можна было б прадоўжыць.

Бясспрэчна, што дзейнасць Скарыны не патрабуе штучных упрыгожванняў. Многія яго духоўныя і ментальныя рысы ствараюць непаўторны воблік вялікага палачаніна: глыбокія хрысціянскія погляды, экуменізм, гуманізм, упэўненасць у неабходнасці актыўнай дзейнасці дзеля ўласнага непаўторнага лёсу ўсіх вернікаў, для карысці грамадства і дзяржавы, павага да іншых народаў і краін, асветніцтва, дэмакратызм (у тагачасным яго выглядзе), талерантнасць, літаратурныя і іншыя таленты. Па агульнай сукупнасці сваіх поглядаў і сваёй дзейнасці ён не меў адэкватных асоб у тагачаснай лацінскай і «грэцкай» Еўропе.

Скарына не быў тыповым прадстаўніком духоўнай эліты Беларусі першай паловы ХVI ст. Ён намнога апярэдзіў свой час, чым і тлумачыцца значны «глухі» перыяд у станаўленні сталага кнігадрукавання ў Беларусі, Літве, Украіне і Расіі. Па многіх сваіх памкненнях і ідэях ён больш сучасны для нас, чым для тагачаснага насельніцтва Беларусі і Усходняй Еўропы.

Семя, пасеянае Скарынай, не прапала. Вегетацыя была працяглай, але яно ўзышло новымі ўсходамі і абліччамі ў кнігах беларускіх і ўкраінскіх выдаўцоў, адбілася ў творчасці рускіх першадрукароў, пазней эмігрантаў — Івана Фёдарава і беларуса Пятра Мсціслаўца, расквітнела ў спадчыне беларускага Адраджэння другой паловы ХVI ст. Нягледзячы на тое, што кнігадрукаванне пасля Скарыны заўсёды выкарыстоўвалася з рознымі мэтамі, у цэлым яно перамагала цемру і забабоны, служыла людзям, стварала чалавека разумнага, цэласнага, свядомага, годнага. Святло кнігадрукавання прарывалася праз цені часу.

Литература

1. Gesamtkatalog der Fruhdrucke in kyrillischer Schrift. Bd. 3—5 / Hrsg. E. L. Nemirovskij. Baden-Baden, 1998—1999.
2. Галенчанка, Г. Я. Праблемныя дакументы Скарыніяны ў кантэксце рэальнай крытыкі / Г. Я. Галенчанка // Беларусіка — Albaruthenica 9: матэрыялы Трэціх Скарынаўскіх чытанняў. Мінск, 1998.
3. Шчакаціхін, М. Калі радзіўся Францішак Скарына / М. Шчакаціхін // Полымя. 1925. № 5.
4. Собрание государственных и частных актов, касающихся истории Литвы и соединенных с ней владений (от 1387 до 1710 года). Вильна, 1858. Ч. 1.
5. Јowmiaсski, H. Ateneum Wileсskie / H. Јowmiaсski. 1925/26. R. 3, z. 3.
6. Галенчанка, Г. Канец застарэлага міфа. Новы дакумент пра Скарыну / Г. Галенчанка // Кантакты і дыялогі. Мінск, 1996. № 9, верасень.
7. Dobrovsky, J. Littrarische Nachrichten von einer auf Veranlassung der Bцchmischen Gesselschaff der Wissenschaften im Jahre 1792 unternommenen Reise nach Schweden und Russland / J.Dobrovsky. Praga, 1796.
8. Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя. Минск, 1990.
9. Немировский, Е. Л. Франциск Скорина / Е. Л. Немировский. Минск, 1990.
10. Urban, Wacіaw. Cracovia Lithuanorum saeculis XIV—XVI amziais / Wacіaw Urban, Luћys Sigitas. Vilnius, 1999.
11. Гапова, В. Краковские раритеты / В. Гапова // Нёман. 1969. № 12.
12. Францыск Скарына і яго час. Энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1988.
13. Апостал, 1525, л. 187 3-й фаліяцыі.
14. Гячаускас, Э. Франциск Скорина — секретарь виленского епископа Иоанна из князей литовских / Э. Гячаускас // Федоровские чтения. 1982. М., 1987.
15. Шчакаціхін, М. Да пытання аб хронолёгіі Малое Падарожнае Кніжыцы Скарыны (з 24 клішэ) / М. Шчакаціхін // Запіскі аддзелу гуманітарных навук. Кн. 3: Працы кляса гісторыі. Т. ІІ. Менск, 1928.
16. Зернова, А. С. Обзор выставки книг кирилловской печати, посвященной 375-летию со дня смерти Ивана Федорова / А. С. Зернова // Труды Гос. библиотеки СССР им. В. И. Ленина. Т. 3. М., 1959.
17. Надсон, А. Кніга Скарыны ў Капенгагене / А. Надсон // Божым шляхам. 1971. № 5.
18. Вялікае княства Літоўскае. Энцыклапедыя. Т. 2. Мінск, 2006. 792 с.
19. Das Leben des theueren mannes Gottes Doct. Martin Luthers… — Francfurt und Leipzig, 1624.
20. Галенчанка, Г. Я. Праблемныя дакументы Скарыніяны ў кантэксце рэальнай крытыкі / Г. Я. Галенчанка // 480 год беларускага кнігадрукавання. Мінск, 1998.
21. Немировский, Е. Л. Франциск Скорина. Жизнь и деятельность белорусского просветителя / Е. Л. Немировский. Минск, 1990.
22. Францыск Скарына. Зб. дакументаў і матэрыялаў / склад. В. І. Дарашкевіч. Мінск, 1988.
23. Грыцкевіч, А. П. Доктар медыцыны Францыск Скарына / А. П. Грыцкевіч // Спадчына Скарыны: зб. матэрыялаў. Мінск, 1989.
24. Юхо, І. «Языком власным права спісаные маем…». Да 400-годдзя Статута Вялікага княства Літоўскага / І. Юхо // Беларусь. 1988. № 12.
25. Агіевіч, У. У. Сімволіка гравюры Скарыны / У. У. Агіевіч. Мінск, 1999; Агіевіч, У. У. Імя і справы Скарыны: У чыіх руках спадчына / У. У. Агіевіч. Мінск, 2002.
26. Надсан, А. Міф, якому не даюць памерці. Яшчэ пра імя Скарыны / А. Надсан // Наша ніва. 2001. 26 крас.
27. Чамярыцкі, У. Суцяжніцтва на падлогу і невуцтве / У. Чамярыцкі, Г. Галенчанка // Навіны Акадэміі навук Беларусі. 1994. № 43, 44.
28. Флоровский, А. В. Чешская библия в истории русской культуры и письменности: (Франциск Скорина и продолжатели его дела) / А. В. Флоровский // Sbornik filologicky, Vidawa III. Trida Ceske Akademie Ved a Umeni. Praha. 1940—1946. Sv. 12.
29. Косман, М. Ці мог Скарына быць пратэстантам / М. Косман // Беларусіка — Albaruthenica 1. Мінск, 1993.
30. Sielawa, A. Antelenchus / A. Sielawa. Wilna, 1622.
31. Галенчанка, Г. Я. Францыск Скарына: Спадчына і пераемнікі. Анатаваны бібліяграфічны паказальнік / Г. Я. Галенчанка. Мінск, 2002.
32. Голенченко, Г. Я. Открытие Скорины: Библиографический указатель книговедческих и библиографических описаний изданий Ф. Скорины, его книг, представленных в собраниях ХVI—ХХ вв., обзоров Скоринианы / Г. Я. Голенченко. Минск, 1989.

Наверх

Мацук А.У.

Мацук Андрей Владимирович — научный сотрудник отдела истории Беларуси средних веков и начала Нового времени Института истории НАН Беларуси, кандидат исторических наук

Гістарыяграфія гісторыі ВКЛ XVIII ст. не такая шырокая, як папярэдніх ці наступных перыядаў, а пытанне палітычнай арганізацыі жыцця ў ВКЛ у гэты перыяд амаль зусім аказалася па-за ўвагай даследчыкаў. Такое становішча, на наш погляд, ёсць наступствам не столькі навуковых, колькі палітычных прычын. XVIII ст. — час актыўнага ўмяшальніцтва ва ўнутрыпалітычнае жыццё Рэчы Паспалітай з боку Расіі, Аўстрыі і Прусіі, дзяржаў, якія ў 1720 і 1726 гг. дамовіліся не дапусціць да рэфармавання эканамічнага і палітычнага ладу Рэчы Паспалітай, а потым і падзялілі тэрыторыю гэтай дзяржавы ў 1772, 1793 і 1795 гг. паміж сабой.

Мэтай артыкула з’яўляецца аналіз прац польскіх гісторыкаў унутрыпалітычнага становішча ў ВКЛ (1717—1763) у кантэксце польскай гістарыяграфіі эпохі панавання дынастыі Вецінаў у Рэчы Паспалітай (1697—1763).

Стан польскай гістарыяграфіі праблемы ў перыяд з сярэдзіны XIX да сярэдзіны ХХ ст. Як заўважыў Ю. А. Героўскі, эпоха панавання Сасаў (назва каралёў з дынастыі Вецінаў) у Рэчы Паспалітай доўгі час у польскай гістарычнай навуцы разглядалася праз прызму поглядаў Г. Калантая, які ў сваёй працы «Stan oświecienia w Polsce» (Становішча асветніцтва ў Польшчы) раскрытыкаваў палітыку караля, шляхты і каталіцкага кліру, абвінаваціўшы іх у палітычным, гаспадарчым і культурным заняпадзе дзяржавы [1, s. VI—VII]. Узмацнілі намаляваную чорнымі фарбамі карціну Калантая Г. Шміт [2] і К. Ярахоўскі [3]. Апошні падвяргаў крытыцы дзейнасць Аўгуста ІІ, які аказаўся не ў стане супрацьдзейнічаць мясцовай магнацкай алігархіі і ўмяшальніцтву замежных дзяржаў.

Значнай перашкодай развіццю польскай гістарыяграфіі ў ХІХ ст. была адсутнасць уласнай дзяржавы. Тэрыторыя Польшчы была падзелена паміж Аўстрыяй, Прусіяй і Расіяй. Адным з наступстваў паўстання 1830—1831 гг. была ліквідацыя вышэйшых навучальных устаноў, вакол якіх і групаваліся навуковыя асяродкі польскіх гісторыкаў. Акрамя таго, польская гістарыяграфія знаходзілася ў фактычнай ізаляцыі ад еўрапейскай гістарычнай навукі. Пэўным выключэннем быў уплыў прускай гістарыяграфіі. Новае пакаленне польскіх гісторыкаў навучалася ў прускіх універсітэтах (радзей у расійскіх) і таму прускія гісторыкі, як Ранке, аказвалі пэўны ўплыў на развіццё польскай гістарыяграфіі [4, s. 120—121].

Перамены да лепшага наступілі на польскіх тэрыторыях, што знаходзіліся пад уладай Аўстрыі. Паразы Аўстрыі ў Італіі (1859 г.) і ў бітве пры Садовай (1866 г.) прывялі да змен дзяржаўнага ладу і стварэння дуалістычнай Аўстра-Венгрыі, а таксама прызнання аўтаноміі некаторым тэрыторыям. Пайшлі аўстрыйскія ўлады і на саступкі польскай эліце. Сярод іншага быў праведзены працэс паланізацыі Кракаўскага і Львоўскага універсітэтаў. Вялікае значэнне мела аднаўленне кафедры польскай гісторыі ў Кракаўскім універсітэце, якая стала асновай для стварэння своеасаблівай кракаўскай гістарычнай школы. Яе даволі вядомыя прадстаўнікі Ю. Шуйскі і М. Бабжыньскі амаль цалкам перанялі інтэрпрэтацыю палітычнага становішча Рэчы Паспалітай саскіх часоў у Г. Шміта і К. Ярахоўскага. Першы з іх увогуле сцвярджаў, што часы панавання ў Рэчы Паспалітай каралёў Аўгуста ІІ і Аўгуста ІІІ «гісторыя мусіць безаглядна патапіць як непрадуктыўныя» [5, s. 15]. Прычынай упадку Рэчы Паспалітай Ю. Шуйскі лічыў адсутнасць сацыяльных рэформ і існаванне liberum veto [4, s. 131—132].

Шуйскі даў падрабязную характарыстыку магнацкім групоўкам Патоцкіх і Чартарыйскіх, вызначыў іх склад, прычыны ўзвышэння ва ўнутрыпалітычным жыцці ВКЛ, кантакты з замежнымі дзяржавамі [6, s. 332—333]. Недахопам прац Шуйскага было тое, што ён у сваіх даследаваннях выкарыстоўваў толькі рукапісы з архіваў і бібліятэк Кракава і Львова і нязначную колькасць копій з французскіх архіваў. За дасягненне, як трапна заўважыў Ю. А. Героўскі, неабходна прызнаць, што Шуйскаму «удалося пабудаваць удалыя канцэпцыі на слабым матэрыяле, якія былі пацверджаны пазней» [7, s. 88]. Дасягненні Шуйскага асабліва значныя ў адносінах да даследавання XVIII ст., бо да цяперашняга часу існуе шмат праблем, вывучэнне якіх не вельмі рушылася наперад, а некаторыя яго сцвярджэнні аб палітычных падзеях праўлення Аўгуста ІІ і Аўгуста ІІІ засталіся адзінымі да сённяшняга дня [7, s. 88]. Праўда, неабходна заўважыць, што ў адносінах да ВКЛ, не ўсе канцэпцыі Шуйскага знайшлі сваё пацвярджэнне, а некаторыя яго сцвярджэнні наадварот выдаюцца памылковымі, як наконт падтрымкі Чартарыйскімі Прусіі падчас Сямігадовай вайны (1756—1763 гг.) ці іх імкнення сарваць Трыбунал ВКЛ 1763 г. [6, s. 343—345, 357].

М. Бабжыньскі ўдзяліў найбольшую ўвагу крытыцы самога Аўгуста ІІ, які не выкарыстаў магчымасці правесці неабходныя рэформы ў Рэчы Паспалітай і ўвогуле негатыўна ацэньваў яго панаванне, нават адну з частак сваёй працы назваў «стан заняпаду» Рэчы Паспалітай [8]. На яго думку, адзінай прычынай упадку Рэчы Паспалітай была адсутнасць улады [4, s. 132].

У апазіцыі да поглядаў кракаўскай гістарычнай школы фармулявала свае палажэнні варшаўская гістарычная школа. У 50—60-х гг. XIX ст. адным з найбольш папулярных гісторыкаў быў Ю. Барташэвіч. Былі і «такія, якія лічылі яго за першага нашага (польскага. — А. М.) гісторыка» [9, s. 70]. Сярод іншага ён упершыню ў гістарыяграфіі пачаў вывучаць праблему атрымання «нойбургскіх уладанняў» нясвіжскай галіной роду Радзівілаў і ўплыў пытання «нойбургскай спадчыны» на ўнутрыпалітычную сітуацыю ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай [10]. У сваіх даследаваннях закранаў Ю. Барташэвіч і іншыя тэмы ўнутрыпалітычнай барацьбы ў ВКЛ, якія геаграфічна ў асноўным адносіліся да берасцейскага ваяводства [11]. Акрамя таго, Ю. Барташэвіч выдаў адзін з найбольш вядомых часоў дыярыушаў Завішы, які даволі падрабязна падае карціну панавання Аўгуста ІІ. Сам Ю. Барташэвіч увогуле «саскія часы судзіў досыць сурова, асабліва крытычна апавядаў аб арыстакратыі, крытыкуя яе абыякавасць на жыццёва неабходныя справы народу, адзінае аб Чартарыйскіх пісаў з удзячнасцю. Фамілія гэта адзіная групоўка Рэчы Паспалітай, якая мела палітычны розум» [9, s. 81].

У той жа час погляды іншых прадстаўнікоў варшаўскай гістарычнай школы на гісторыю Рэчы Паспалітай XVIII ст. нязначна адрозніваліся ад поглядаў кракаўскіх гісторыкаў. А. Павіньскі, Т. Корзан, У. Смаленскі і С. Аскеназі змянілі толькі акцэнты на ацэнку Рэчы Паспалітай у «саскія часы». На іх думку, галоўнымі прычынамі ўпадку Рэчы Паспалітай былі знешнія: палітыка суседніх краін па зрыву рэформаў у Рэчы Паспалітай і іх імкненне любымі сродкамі захаваць яе слабасць [12; 13]. Яны разглядалі гісторыю Рэчы Паспалітай 1717—1763 гг. праз прызму прац усё таго ж Г. Калантая і заснаваных на яго поглядзе інтэрпрэтацый сваіх папярэднікаў. Асноўную ўвагу ў сваіх працах гэтыя аўтары звярталі на падзелы Рэчы Паспалітай, шукаючы ў папярэдніх часах толькі іх прычыны. Адзіная розніца была ў тым, на што яны ставілі акцэнты ў сваіх даследаванях: на ўнутрыпалітычныя («кракаўская школа») ці знешнепалітычныя («варшаўская школа») прычыны падзелу Рэчы Паспалітай.

Былі і працы ў якіх непасрэдна разглядалася палітычная гісторыя ВКЛ у XVIII ст. Перыяду гісторыі ВКЛ 1717—1763 гг. была прысвечана работа К. Барташэвіча [14]. Тут ён даследаваў, між іншым, і дзейнасць рода Радзівілаў у палітычным жыцці ВКЛ. Не заставіла па-за ўвагай «саскія часы» і львоўская гістарычная школа. У Львове плённа працаваў над вывучэннем «часоў Сасаў». К. Кантэцкі. Прыналежнасць Львова да Аўстра-Венгрыі дала яму магчымасць вывучыць падзеі бескаралеўя 1733 г. на падставе матэрыялаў венскіх архіваў [15; 16]. Ён жа з’яўляецца аўтарам манаграфіі аб С. Панятоўскім, якая напісана з архіўных крыніц [17].

Вывучалася «саская эпоха» і ў эмігранцкім асяродку польскіх гісторыкаў. Найбольш значным даследаваннем была выдадзеная ў Кракаве манаграфія К. Валішэўскага «Potoccy i Czartoryscy. Walka storonictw i programow politycznych przed upadkiem Rzeczypospolitej 1734—1754» (Патоцкія і Чартарыйскія. Барацьба груповак і палітычных праграм перад упадкам Рэчы Паспалітай 1734—1754) [18]. У ёй аўтар зрабіў спробу вызначыць склад магнацкіх груповак, іх палітычную праграму, а таксама прасачыць іх кантакты з Францыяй і Расіяй. Валішэўскі выкарыстаў значную колькасць крыніц у французскіх архіваў, але не заўсёды супастаўляў і параўноўваў іх з іншымі крыніцамі, што паніжае вартасць яго працы.

Больш грунтоўна ў параўнанні з папярэднікамі гісторыю Рэчы Паспалітай «саскіх часоў» даследаваў у сваіх шматлікіх манаграфіях і артыкулах У. Канапчыньскі [19; 20; 21; 22; 23; 24; 25; 26]. Прычым у некаторых са сваіх прац ён удзяляў увагу толькі падзеям перыяду паміж Паўночнай вайной і падзеламі Рэчы Паспалітай. Прычынай упадку Рэчы Паспалітай, як і іншыя прадстаўнікі кракаўскай гістарычнай школы, Канапчыньскі бачыў ва ўсеўладдзе шляхты і liberum veto [7, s. 220].

У. Канапчыньскі, які з’яўляецца адным з класікаў польскай гістарычнай навукі, як гісторык палітычнай гісторыі Рэчы Паспалітай, быў першым, хто звярнуў увагу і пераканаўча даказаў, што ўжо ў час панавання Вецінаў у грамадскім жыцці Рэчы Паспалітай зарадзіліся ідэі перабудовы дзяржавы, якія сваю рэалізацыю знайшлі ўжо ў часы панавання Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Пры гэтым У. Канапчыньскі акцэнтаваў сваю ўвагу на рэфарматарскіх поглядах Чартарыйскіх, на доўгі час прадвызначыў і погляд наступных пакаленняў польскіх гісторыкаў на «саскую эпоху». Ён заключаўся ў далейшым негатыўным стаўленні да супернікаў Чартарыйскіх у палітычным жыцці Рэчы Паспалітай («рэспубліканцаў» Патоцкіх ці «камарыльі Мнішака») і ВКЛ (Радзівілы). Асабліва не пажалеў ён «камарылью Мнішака», якая, на яго погляд была групоўкай кар’ерыстаў. Перыяд 1752—1763 гг., калі «камарылья Мнішака» была прыдворнай партыяй, а Чартарыйскія знаходзіліся ў апазіцыі, Канапчыньскі фактычна ўбачыў як малаперспектыўныя «саскія хаосы» і «канфедэрацкія лабірынты» [7, s. 223].

Вялікім плюсам даследаванняў Канапчыньскага было ўвядзенне вялікай колькасці раней невядомых крыніц з польскіх і замежных архіваў. Значная частка гэтых крыніц змешчана ў прыпісках да манаграфій Канапчыньскага. Іх ён знайшоў падчас сваіх пошукаў з 1904 па 1912 г. у архівах Польшчы, Расіі, Прусіі, Саксоніі, Аўстрыі, Англіі, Францыі, Швецыі і Даніі. Вядома, што ў архівах У. Канапчыньскі працаваў ад ранка да вечара. Менавіта за выкарыстанне ў сваіх працах вялікай колькасці крыніц Канапчыньскі атрымаў у сваіх сучаснікаў назву «архіважэрцы» [7, s. 211—212].

Вялікае значэнне мела манаграфія М. Скібіньскага «Europa a Polska w dobie wojny o suksecje austriacką w latach 1740—1745» (Еўропа і Польшча падчас вайны за «аўстрыйскую спадчыну ў 1740—1745 гг. » [27]. Нягледзячы на выказаныя У. Канапчыньскім заўвагі [28], кніга М. Скібіньскага мае вялікую навуковую вартасць. У ёй упершыню падрабязна было даследавана ўнутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай 1740—1745 гг., уплыў на яго вайны за «аўстрыйскую спадчыну» і звязаных з ёй планаў Аўгуста ІІІ стаць імператарам. У другім томе манаграфіі аўтар змягчае вялікую колькасць крыніц з польскіх, нямецкіх, аўстрыйскіх, французскіх і англійскіх архіваў.

Польская гістарыяграфія праблемы ў 1950 гг. — пачатку ХХІ ст. Пасля Другой сусветнай вайны працягвалі свае даследванні «саскіх часоў» вядомыя даваенныя гісторыкі У. Канапчыньскі і Ю. Фельдман [29, s. 113]. Рост новай хвалі зацікаўленасці польскіх гісторыкаў «саскімі часамі» былі звязаны з двума падзеямі пачатку 50-х гг. ХХ ст.: навуковай сесіяй, прысвечанай Г. Калантаю (1951 г.) і Першай метадалагічнай канферэнцыяй польскіх гісторыкаў (1951—1952 гг.). Апошняя, праўда, была скіравана ў асноўным на пытанні сацыяльна-эканамічнай гісторыі Рэчы Паспалітай XVIII ст. У гэты час адбываецца сталінізацыя польскай гістарычнай навукі. У выніку месца навуковых даследаванняў займаюць працы, вытрыманыя ў духу сталінскай ідэалогіі [4, s. 206—207, 210—211]. Смерць Сталіна пацягнула палітычныя перамены не толькі ў СССР, але і ў Польшчы. Новая палітычная сітуацыя знайшла сваё адлюстраванне ў гістарычнай навуцы. У 1956 г. на пасяджэнні Польскага гістарычнага таварыства даследчыкі раскрытыкавалі сталінізацыю гісторыі і адмовіліся ад выкарыстання ідэалогіі сталінізму ў гістарычным даследаванні [4, s. 213]. Пачынаючы з гэтага часу ў польскую гістарычную навуку вяртаюцца даследаванні па ўнутрыпалітычнай гісторыі. Спрэчкі аб ацэнцы часоў панавання дынастыі Вецінаў у асноўным разгарнуліся на з’ездах польскіх гісторыкаў у Кракаве (1958) і Любліне (1969).

У гэты час польская гістарыяграфія «саскіх часоў» папоўнілася працамі Ю. А. Героўскага. Ён стаў заснавальнікам «новай кракаўскай гістарычнай школы», галоўнай асаблівасцю якой стала тое, што асноўная ўвага ў даследаваннях была звернута менавіта на «саскія часы» [1; 30—38].

Упершыню пытанні развіцця Рэчы Паспалітай у апошнія гады панавання Аўгуста ІІ і праблемы фармавання ім сістэмы знешнепалітычных саюзаў, якія павінны былі ўзмацніць геапалітычнае становішча Рэчы Паспалітай, Саксоніі і тым самым умацаваць пазіцыі дынастыі Вецінаў, былі разгледжаны ў даследаванні іншага прадстаўніка кракаўскай школы Э. Раствароўскага [39]. Апрача таго, што ім быў уведзены ў навуковае абарачэнне значны масіў новых дадзеных, якія характарызавалі ўвесь спектр міжнародных адносін 20-х — пачатку 30-х гг. і месца ў ім Саксоніі і Рэчы Паспалітай, французскую палітыку ў адносінах да іх, была прааналізавана таксама структура апазіцыі каралеўскай уладзе ў Рэчы Паспалітай і развіццё яе міжнародных кантактаў. У выніку аўтар, на падставе ў асноўным рэляцый французскага пасла А. Ф. Манці, прыйшоў да высновы, што галоўная апазіцыя каралеўскай уладзе зыходзіла ад магнатэрыі ВКЛ. Ён паказаў, што гэтая апазіцыя не складалася з якогась аднаго роду, а ўключала ў свае шэрагі большасць магнатаў і шляхты ВКЛ. Ён першы заўважыў, што прымірэнне Радзівілаў і Сапегаў у пытанні «нойбургскіх уладанняў», прывяло да аб’яднання іх пазіцый у змаганні супраць палітыкі, якая праводзілася ў Рэчы Паспалітай Аўгустам ІІ.

Значную ўвагу вывучэння «сістэмнай логікі» міждзяржаўных адносін Усходняй Еўропы ўдзяліў Э. Раствароўскі ў сваім артыкуле [40]. Каштоўнасць гэтай працы ў шэрагу новых ідэй і падыходаў, якія былі прапанаваны ім для асмыслення ўзаемасувязі паміж зменамі міжнароднай сітуацыі і геапалітычным становішчам Рэчы Паспалітай.

Даследаванні «саскіх часоў» Героўскага і Раствароўскага працягнула новае пакаленне кракаўскіх гісторыкаў. М. Маркевіч у сваіх даследаваннях пераканаўча паказаў, як функцыяніравала Рэч Паспалітая без сойму, за кошт узрастання значэння пасяджэнняў Сената ў панаванне Аўгуста ІІ. Пры такой пастаноўцы праблемы аўтар толькі ў нязначнай меры закранаў сітуацыю ў ВКЛ [41—45].

Адной з першых прац, якая ахоплівала асобны аспект унутранай палітыкі 1736—1738 гг., стала манаграфія Х. Палькія [46]. У ёй аўтар на падставе вялікай колькасці крыніц разгледзеў падзеі соймаў 1736 і 1738 гг. і ўнутрыпалітычную барацьбу ў дзяржаве. Пашырыў іх даследаванне аўтар у сваіх іншых артыкулах [47; 48]. Не пакідае па-за ўвагай ён у сваёй манаграфіі і артыкулах і ўнутрыпалітычную сітуацыю ў ВКЛ. На падставе матэрыялаў з польскіх і нямецкіх архіваў Х. Палькі складае карціну расстаноўкі асноўных палітычных сіл у ВКЛ у 1736—1738 гг.

М. Чэппе змагла разглядзець праблему дзейнасці прыдворнай магнацкай групоўкі «Камарыльі Мнішака» на аснове аналізу перапіскі кароннага надворнага маршалка Ю. Мнішка [49—52]. Насуперак поглядаў Канапчыньскага, яна паказвае рацыяналізм дзейнасці «камарыльі Мнішака». Аднак услед за Канапчыньскім заўважае, што значная частка лідэраў «камарыльі Мнішака» былі асобамі, якія ўвайшлі ў яе склад толькі дзеля сваёй кар’еры. Значнае месца ў працы было прысвечана і дзейнасці саюзнікаў прыдворнай партыі Ю. Мнішака — магнацкай групоўкі Радзівілаў. Вызначала слабую заангажаванасць каралеўскага двара ў 50-х — пачатку 60-х гг. XVIII ст. ва ўнутрыпалітычную сітуацыю ў ВКЛ. На сённяшні дзень у Кракаве працягваюць вывучацца і толькі асобныя аспекты ўнутранай палітыкі Рэчы Паспалітай, якія амаль не датычацца ўнутрыпалітычнай сітуацыі ў ВКЛ. Да такіх даследаванняў можна аднесці манаграфіі А. Совы, А. Ронікера [53; 54].

Некаторыя асобныя пытанні палітычнага развіцця ВКЛ з 1717 па 1763 г. атрымалі асвятлення ў працах польскіх даследчыкаў у эміграцыі. Так, С. Касцялкоўскі ў сваёй манаграфіі аб Антоніі Тызенгаўзе закрануў некаторыя фрагменты палітычнай гісторыі Наваградскага і Гарадзенскага паветаў ВКЛ [55].

На палітыку Аўгуста ІІ у сваіх даследаваннях звяртаў увагу гісторык з Торуня Я. Сташэўскі. Ён стаў аўтарам біяграфій каралёў Рэчы Паспалітай Аўгуста ІІ і Аўгуста ІІІ Вецінаў [56; 57]. Біяграфія Аўгуста ІІ выклікала даволі значны рэзананс, бо Я. Сташэўскі зноў падняў у ім свае меркаванні наконт яго элекцыі і планаў у апошнія гады панавання, якія супярэчылі ўсталяваўшамуся ў гістарычнай навуцы погляду. Я. Сташэўскі адзначыў вельмі слабую ступень даследаванасці гісторыі Рэчы Паспалітай часоў панавання Аўгуста ІІІ. Вельмі карысным у біяграфіях Аўгуста ІІ і Аўгуста ІІІ было тое, што Я. Сташэўскі супа¬ставіў, параўнаў дзеянні абодвух Аўгустаў у Саксоніі і Рэчы Паспалітай. На падставе гэтага ён і рабіў пэўныя высновы аб іх магчымых дзеяннях у Рэчы Паспалітай.

Заслугоўваюць увагі і іншыя працы Я. Сташэўскага [58; 59; 60]. У адной з іх ён прапанаваў дыяметральна супрацьлеглы ад усталяваўшагася ў гістарычнай навуцы погляду на прычыны зрыву сойму 1744 г. [61]. Сваю канцэпцыю ён грунтаваў у асноўным як на пэўных зменах у структуры ўлады ў Рэчы Паспалітай, так і палітыцы Саксоніі. Я. Сташэўскі разам з Ю. А. Героўскім узнялі вельмі вострае пытанне аб значэнні персанальнай уніі з Саксоніяй для гісторыі Рэчы Паспалітай. У выніку вывучэнне ролі каралеўскага двара ў Рэчы Паспалітай «саскіх часоў» становіцца адной з галоўных тэм кракаўскага і торуньскага асяродку гісторыкаў.

Палітычныя працэсы, якія адбываліся на землях Вялікага княства Літоўскага з 1717 па 1763 г., прыцягвалі ўвагу і іншых польскіх даследчыкаў. Аднак найчасцей рабілася гэта ў кантэксце да¬следавання імі прававога ўстройства Рэчы Паспалітай. Да такіх прац можна аднесці манаграфіі Г. Альшэўскага і Ю. Міхальскага [62; 63]. Апошні зрабіў слушную выснову аб тым, што менавіта ў часы панавання Вецінаў з’явіліся шэраг шляхціцаў новага пакалення, якія надалей прынялі актыўны ўдзел у праграмме рэформаў у час панавання Станіслава Аўгуста. Агляд маёмаснага і палітычнага становішча магнацкага роду Радзівілаў у XVIII ст. зрабілі ў сваім артыкуле З. Ану¬сік і А. Страйноўскі [64]. Яны пераканаўча паказалі залежнасць росту палітычнай вагі нясвіж¬скай галіны роду Радзівілаў ад павелічэння колькасці іх зямельных уладанняў.

Працягваліся даследаванні гісторыі Рэчы Паспалітай 1717—1763 гг. і ў Варшаве. Вялікую працу па вывучэнні палітыкі Чартарыйскіх з 1743 па 1752 г. правяла варшаўская даследчыца З. Зяліньская ў сваёй манаграфіі «Walka Familii o reforme Rzeczypospolitej w latach 1743—1752» (Барацьба Фаміліі аб рэформе Рэчы Паспалітай у 1743—1752 гг.) [65]. Нягледзячы на крытычныя заўвагі ў рэцэнзіі кракаўскіх гісторыкаў [66], нельга не заўважыць вялікае значэнне мана¬графіі З. Зяліньскай для далейшых даследаванняў гісторыі Рэчы Паспалітай 1743—1752 гг. Аўтарка стала першай даследчыцай, якая даследавала перыяд гісторыі ад 1746 да 1750 г. Пры напісанні гэтага даследавання было выкарыстана шмат крыніц з польскіх, аўстрыйскіх, нямецкіх і французскіх архіваў. Даследчыца змагла прасачыць прычыны разрыву Фаміліі з дваром і паказаць размеркаванне прыхільнікаў Чартарыйскіх па рэгіёнах Рэчы Паспалітай. Манаграфія ў асноўным тычыцца палітыкі каралеўскага двара і падзеяў у Кароне, сітуацыя ў ВКЛ абмяжоўваецца апісаннем падзей на Трыбуналах ВКЛ і спробай вылучэння тут шляхецкай кліентэлы Чартарыйскіх. Аднак неабходна заўважыць, што да¬следчыца засігналізавала шмат праблемаў, вывучэнне якіх павінна дапамагчы ў даследаванні ўнутрыпалітычнага становішча ў ВКЛ: размеркаванне павятовых урадаў, значэнне выбараў маршалкаў і пісараў Трыбунала ВКЛ, рэгіянальныя ўплывы магнацкіх груповак.

З. Зяліньская даследавала на падставе дыярыуша Марціна Матушэвіча і механізмы дзейнасці розных магнацкіх груповак у Брэсцкім ваяводстве ў часах панавання Вецінаў [67]. Яшчэ адна манаграфія С. Зяліньскай тычыцца адносін Расіі і Рэчы Паспалітай у XVIII ст. Асаблівасцю гэтай працы з’яўляецца тое, што даследаванне было праведзена ў асноўным на невядомых матэрыялах, што захоўваюцца ў архіве знешняй палітыкі Расійскай імперыі [68]. Такім чынам, гэтая праца З. Зяліньскай фактычна дапаўняе ранейшыя даследаванні гісторыкаў на тэму ўзаемаадносін Расіі і Рэчы Паспалітай на падставе новых фактаў. У сваіх працах З. Зялінская працягнула сваю завочную дыскусію з іншымі польскімі даследчыкамі аб падзеях сойма 1744 г. і міжнароднай сітуацыі ў гэты момант [27; 28].

На падставе матэрыялаў Галоўнага архіва старажытных актаў пэўныя аспекты ўнутрыпалітычнага жыцця ВКЛ паказала вядомая даследчыца і адначасова супрацоўніца гэтага архіва Т. Зяліньская [69; 70; 71]. Праблему «нойбургскай спадчыны» разгледзеў іншы архівіст Галоўнага архіва старажытных актаў Ю. Лесіньскі [72]. На падставе вялікай колькасці крыніц ім быў устаноўлены склад гэтых уладанняў. Не пакінуў ён па-за сваёй увагай і гісторыю стварэння «нойбургскіх ўладанняў», а таксама прычыну з’яўлення і пашырэння праблемы «нойбургскіх уладанняў» ва ўнутрыпалітычным жыцці ВКЛ.

Соймікі ВКЛ на падставе аналізу троцкага сойміка даследаваў у сваёй манаграфіі А. Закшэўскі [73]. Асноўную ўвагу аўтар зрабіў на аналізе заканамернасцей і супярэчнасцей устройства і функцыяніравання троцкага сойміка. Яго манаграфія дазваляе вылучыць асаблівасці палітычнай барацьбы на павятовых і ваяводскіх сойміках ВКЛ на прыкладзе троцкага сойміка, у тым ліку і з 1717 па 1763 г. Дапаўняюць выкладзеную ў манаграфіі інфармацыю шматлікія артыкулы гэтага ж аўтара па гісторыі парламентарызму ВКЛ XVI—XVIII ст. [74; 75; 76; 77].

А. Рахуба даволі глыбока разгледзеў парламентарную сістэму ВКЛ XVI—XVIII ст. [78; 79]. Аўтар на падставе вялікай колькасці крыніц паказаў асаблівасці функцыяніравання павятовых соймікаў у ВКЛ і іх ролю ў парламентарнай сістэме Княства. А. Рахубе ўдалося выявіць і пэўныя заканамернасці ўплываў магнацкіх груповак у розных рэгіёнах Княства. Бія¬графіі прадстаўнікоў роду Цеханавецкіх таксама даюць магчымасць прасачыць барацьбу магнацкіх груповак у Браслаўскім павеце і Мсціслаўскім ваяводстве [80]. А. Рахуба разам з Х. Люлевічам і П. Раманюком і пры дапамозе сваіх беларускіх калег збірае і выдае спісы павятовых ураднікаў ВКЛ, дэпутатаў Трыбунала ВКЛ [81; 82; 83; 84]. Гэтыя спісы ўраднікаў і дэпутатаў значна дапамагаюць і аблягчаюць працу іншым даследчыкам у вывучэнні розных праблем гісторыі ВКЛ XVI—XVIII ст.

Іншы варшаўскі гісторык В. Крыегсайсэн у сваім даследаванні становішча пратэстантаў у Рэчы Паспалітай у эпоху панавання каралёў з дынастыі Вецінаў шмат увагі ўдзяліў і сітуацыі ў ВКЛ [85]. Ён справядліва заўважае, што становішча пратэстантаў у Княстве было няшмат лепшым, чым у Малапольшчы ці Вялікапольшчы. Робіць спробу адсачыць кантакты пратэстантаў з замежнымі дзяржавамі і аналізуе дзейнасць пратэстантаў ва ўнутрыпа¬літычным жыцці Рэчы Паспалітай. У іншым сваім даследаванні В. Крыегсайсэн звяртаецца да маладаследаванага падарожжа Яна Казіміра і Пятра Сапегаў у Пецярбург у 1726 г. для заключэння брака апошняга з дачкой Аляксея Меньшыкава, Марыяй. На падставе шматлікіх фактаў аўтар паказвае імкненне Сапегаў з дапамогай вяселля ўзмацніць супрацоўніцтва з расійскай правячай элітай супраць караля Аўгуста ІІ [86].

В. Каркуціньска ў сваёй манаграфіі, прысвечанай Ганне з Сангушкаў Радзівіл, фактычна зрабіла агляд унутрыпалітычнага становішча ў ВКЛ у 20-х — 30-х гг. XVIII ст. Асаблівую ўвагу яна надала аналізу ролі і месца Радзівілаў у ВКЛ [87].

Вучаніца З. Зяліньскай У. Касіньска звярнулася да даследавання гісторыі Рэчы Паспалітай канца першага — пачатку другога дзесяцігоддзя XVIII ст. [88; 89; 90; 91]. Яна пераканаўча паказала, што перад Рэччу Паспалітай у выніку далучэння да Венскага трактату быў шанц паменшыць уплывы Расіі на ўнутрыпалітычнае становішча ў дзяржаве. Аднак менавіта расійская падтрымка антыкаралеўскай апазіцыі перашкодзіла рэалізацыі гэтых планаў. Даволі падрабязна У. Касіньская аналізуе кантакты расійскага ўрада з магнатэрыяй ВКЛ.

Прадстаўнік вроцлаўскай гістарычнай школы Т. Цесельскі даследаваў іншы аспект унутрыпалітычнай гісторыі гэтага перыяду — барацьбу каралеўскага двара супраць апазіцыі гетманаў. [92] Асноўная ўвага ў артыкуле звяртаецца на антыкаралеўскую дзейнасць каронных гетманаў А. Сеняўскага і М. Жавускага, але і апазіцыйныя крокі гетманаў ВКЛ Л. Пацея і С. Дэнгофа не застаюцца па-за ўвагай аўтара.

Важнай для разумення агульных тэндэнцый палітычнага развіцця Рэчы Паспалітай канца панавання Аўгуста ІІ стала манаграфія прадстаўніка катавіцкай гістарычнай школы Я. Курка [93], у якой была разгледжанна ўнутрыпалітычная сітуацыя Рэчы Паспалітай у апошнія гады панавання Аўгуста ІІ. У сваім артыкуле Я. Курак разгледзеў сітуацыю з даследаваннем парламентарызму часоў панавання Аўгуста ІІ і Аўгуста ІІІ [94]. Ён робіць слушную выснову, што, нягледзячы на павелічэнне колькасці даследаванняў гісторыі «саскіх часоў», некаторыя тэмы амаль не вывучаюцца ў польскай гістарыяграфіі.

Значным укладам у вывучэнне палітычнай гісторыі ВКЛ 1717—1763 гг. з’яўляюцца артыкулы ў Польскім слоўніку Біяграфічным [95]. Сярод іх артыкулы пра палітычных дзеячаў ВКЛ XVIII ст. аўтарства А. Рахубы, П. Раманюка, З. Зялінскай, А. Совы, Х. Палькія, А. Лінк-Ленчоўскага, Г. Дымніцкай-Валачынскай. Даволі часта яны з’яўляюцца адзінай інфармацыяй пра дзейнасць той ці іншай асобы і палітычных падзеях у ВКЛ. Сярод іншага спіс крыніц да гэтых артыкулаў дазваляе вызначыць кола крыніц, якія звязаны з дзейнасцю таго ці іншага дзеяча ва ўнутрыпалітычнай барацьбе ў ВКЛ.

У канцы 90-х гг. ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. у польскай гістарыяграфіі значна павялічылася навуковае даследаванне бескаралеўя 1733—1736 гг. Паміж рознымі гісторыкамі разгарнулася дыскусія аб падзеях бескаралеўя, іх прычынах і аб тым, ці можна было пазбегнуць умяшальніцтва замежных дзяржаў. З’явілася шмат навуковых артыкулаў па розных аспектах праблемы [96; 97; 98; 99; 100; 101]. Даследаванню міжнароднай сітуацыі і дзейнасці замежных паслоў у Рэчы Паспалітай прысвяціў некалькі сваіх артыкулаў торуньскі даследчык Е. Дыгдала, які выкарыстоўваў пры іх напісанні раней невядомыя матэрыялы з архіваў Вены і Дрэздэна [102; 103; 104; 105; 106; 107; 108; 109]. Яшчэ адзін яго артыкул прысвечаны вывучэнню дысідэнцкага пытання падчас бескаралеўя. Даследаваў ён і пытанні палітычных кантактаў магнатэрыі Княства і Кароны падчас бескаралеўя.

Даследаваннем праблем бескаралеўя займаюцца таксама кракаўская даследчыца Е. Шклярска [110; 111; 112] і прадстаўнік катавіцкай гістарычнай школы А. Лісек [113; 114]. Калі Е. Шкляр¬ска звяртае ўвагу ў першую чаргу на агульную сітуацыю ў Рэчы Паспалітай, то А. Лісек асноўную ўвагу ў сваіх даследаваннях ўдзяляе ўкраінскім ваяводствам Кароны і ВКЛ. Праўда, у сваіх даследаваннях аўтару не ўдалося пазбегнуць значнай колькасці памылак, якая звязана з неразуменнем асаблівасцей ўнутрыпалітычнай сітуацыі ў ВКЛ. У той жа час асноўная карысць яго артыкулаў заключаецца ва ўвядзенні ў навуковы абарот раней невядомых крыніц.

Такім чынам, у апошнія гады адбылося пэўнае павелічэнне зацікаўленасці польскіх даследчыкаў гісторыяй Рэчы Паспалітай «саскіх часоў». Гісторыя Рэчы Паспалітай вывучаецца вроцлаўскай, варшаўскай, катавіцкай, кракаўскай, торуньскай гістарычнымі школамі. Вельмі карысна, што ў цэнтры іх увагі знаходзяцца як Карона, так і Вялікае княства. У той жа час неабходна звярнуць увагу, што даследаванні польскіх гісторыкаў носяць няроўны храналагічны характар. Некаторыя праблемы не вывучаюцца наогул, а па іншых ужо напісана даволі шмат мана¬графій і артыкулаў (напрыклад, падзеі бескаралеўя 1733 г., сойм 1744 г.). Найбольш маштабныя даследаванні эпохі панавання Вецінаў у Рэчы Паспалітай праводзяцца ў Кракаве. Аднак у адносінах да вывучэння гісторыі ВКЛ 1717—1763 гг. найбольш даследаванняў праводзіцца варшаўскай гістарычнай школай.

Литература

1. Gierowski, J. Rzeczpospolita w dobie upadku 1700—1740. Wybór źródeł / J. Gierowski. Wrocław : Wydawnictwo Ossolińskich, 1955. 316 s.
2. Schmitt, H. Dzieje Polski XVIII i XIX wieku, T. I / H. Schmitt. Kraków, 1866. 407 s.
3. Jarochowski, K. Nowe opowiadania i studia historyczne / K. Jarochowski. Warszawa : Gebethner & Wolff, 1882. 445 s.
4. Grabski, A. Zarys historii historiografii polskiej / A. Grabski. Poznań : Wydawnictwo Poznańskie, 2000. 278 s.
5. Olszewski, H. Epoka saska w ocenie historiografii polskiej / H. Olszewski // Między wielką polityką a szlacheckim partykularzem: Studia z dziejów nowożytnej Polski i Europy ku czci Profesora Jacka Staszewskiego; red. K. Wajda. Toruń, 1993. S. 13—29.
6. Szujski, J. Dzieje Polski. T. 4 / J. Szujski. Lwów, 1866. T. 4, Cz. II. 1866. 574 s.
7. Spór o historyczna szkołę krakowską. Kraków : Wydawnictwo literackie, 1972. 374 s.
8. Bobrzyński, M. Dzieje Polski w zarysie, T. 2 / M. Bobrzyński. Warszawa; Kraków; Łódź; Paryż; Poznań; Wilno; Zakopane, 1890. 387 s.
9. Maternicki, J. Warszawskie środowisko historyczne 1832—1869 / J. Maternicki. Warszawa : PWN, 1970. 313 s.
10. Bartoszewicz, J. Zamek Bialski / J. Bartoszewicz. Lwów, 1881. 218 s.
11. Bartoszewicz, J. Szkice z czasów saskich / J. Bartoszewicz. Kraków, 1880. 395 s.
12. Askenazy, S. Dwa stulecia XVIII i XIX / S. Askenazy. Warszawa, 1901. 477 s.
13. Smoleński, W. Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII. Studia historyczne / W. Smoleński. Warszawa, 1891. 424 s.
14. Bartoszewicz, K. Radziwiłłowie / K. Bartoszewicz. Warszawa; Kraków, 1928. 320 s.
15. Kantecki, K. Po zgonie Augusta II / K. Kantecki // Przewodnik naukowy i literacki. 1877. S. 673—688, 767—786, 865—887, 961—989, 1057—1083.
16. Kantecki, K. Stronnictwo saskie w Polsce roku 1733: kilka rysów do charakterystyki ludzi i czasu / K. Kantecki // Niwa. 1877. Rocznik 6. T. 11. S. 631— 646, 697— 709, 772— 784, 856— 866.
17. Kantecki, K. Stanisław Poniatowski kasztelan krakowski, ojciec Stanisława Augusta: 2 t. / K. Kantecki. Poznań, 1880. T. 1—2.
18. Waliszewski, K. Potoccy i Czartoryscy. Walka storonictw i programów politycznych przed upadkiem Rzeczypospolitej 1734—1754 / K. Waliszewski. Kraków : Drukarnia Uniwersyteta Jagiełłońskiego, 1880. 251 s.
19. Konopczyński, W. Polska przed wojną siedmioletnią / W. Konopczyński // Biblioteka Warszawska. 1907. T. 1. S. 457—495.
20. Konopczyński, W. Polska w dobie wojny siedmioletniej: 2 t. / W. Konopczyński. Warszawa; Kraków : Druk Wi. L. Anczyca i Spolki, 1909—1911. T. 1—2.
21. Konopczyński, W. Sejm grodzieński 1752 roku / W. Konopczyński. Lwów : Drukarnia Ludowa, 1912. 118 s.
22. Konopczyński, W. Od Sobieskiego do Kosciuszki. Szkice, drobiazgi fraszki historyczne / W. Konopczyński. Kraków : Druk Wi. L. Anczyca i Spolki, 1921. 353 s.
23. Konopczyński, W. Polska a Szwecja od pokoju oliwskiego do upadku Rzeczypospolitej: 1660—1795 / W. Konopczyński. Warszawa : Wydawnictwo kasy im. Mianowskiego Instytutu popierania polskiej twórczości naukowej, 1924. 390 s.
24. Konopczyński, W. Dzieje Polski nowożytnej: t. 1—2. T. 2. 1648—1795 / W. Konopczyński. Warszawa; Kraków : Gebethner i Wolff, 1936. 460 s.
25. Konopczyński, W. Polska a Turcja 1683—1792 / W. Konopczyński. Warszawa : Gebethner & Wolff, 1936. 316 s.
26. Konopczyński, W. Fryderyk Wielki a Polska / W. Konopczyński. Poznań : Instytut zachodni, 1981. 266 s.
27. Skibiński M. Europa a Polska w dobie wojny o suksecje austriacką: t. 1—2 / M. Skibiński. Kraków : Akademia Umiejętności, 1912—1913.№Т. 1. 1912. 844 s., T. 2. 1913. 719 s.
28. Konopczyński, W. [Recenzja] / W. Konopczyński // Kwartalnik Historyczny. 1914. T. XXVIII. S. 227—254. Рэц. на кн.: Skibiński M., Europa a Polska w dobie wojny o suksecje austriacką: t. 1—2. Kraków : Akademia Umiejętności, 1912—1913. Т. 1. 1912. 844 s., T. 2. 1913. 719 s.
29. Zahorski, A. Polska historiografia XVIII wieku po drugiej wojnie światowej / A. Zahorski // Kwartalnik Historyczny. 1987. Z. 1. S. 113—144.
30. Gierowski, J. «Opisanie» urzędów centralnych przez konfederatów tarnogrodzkich / J. Gierowski // O naprawę Rzeczypospolitej XVII—XVIII w. Prace ofiarowane Władysławowi Czaplińskiemu w 60 rocznicę urodzin, Warszawa, 1956. S. 195—204.
31. Gierowski, J. Wokół mediacji w traktacie warszawskim / J. Gierowski // Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne. 1969. Z. 26. S. 57—68.
32. Gierowski, J. Polska, Saksonia i plany absolutyczne Augusta II / J. Gierowski // Polska w epoce Oświecenia. Warszawa, 1971. S. 60—105.
33. Gierowski, J. U źródeł polskiego Oświecenia / J. Gierowski // Wiek XVIII. Polska i świat. Księga poświęcona B. Leśnodorskiemu. Warszawa : PIW, 1974. S. 41—50.
34. Gierowski, J. A. Dyplomacja polska doby saskiej (1696—1763) / J. Gierowski // Historia dyplomacji polskiej, T. II. Warszawa, 1982. S. 331—481.
35. Gierowski, J. A. Stosunki polsko-austriackie w czasach saskich / J. Gierowski // Sobótka. śląski Kwartalnik Historyczny. 1983. Z. 4. S. 517—526.
36. Gierowski, J. A. Rozkład państwowości szlacheckiej w czasach saskich / J. Gierowski // Między Wschodem a Zachodem. Rzeczpospolita XVI—XVIII w. Studia ofiarowana Z. Wójcikowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin / Pod. red. T. Chynczewskiej-Hennel, M. Kuleckiego. Warszawa, 1993. S. 187—195.
37. Gierowski, J. A. The Polish-Lithuanian Commonwealth in the XVIII-th century. From anarchy to welll-organized stale / J. Gierowski. Kraków : PAN, 1996. 282 s. 38. Gierowski, J. Rzeczypospolita jako zwornik Europy środkowowschodniej / J. Gierowski // Rzeczpospolita wielu narodów i jej tradycje. Materiały z konferencji «Trzysta lat od początku unii polsko-saskiej. Rzeczpospolita wielu narodów i jej tradycje», Kraków 15—17 IX 1997 r. / Pod redakcją Andrzeja K. Link-Lenczowskiego i M. Markiewicza. Kraków : Towarzystwo Wydawnicze «Historia Iagellonica», 1999. S. 217—225.
39. Rostworowski, E. O polską koronę. Polityka Francji w latach 1725—1733 / E. Rostworowski. Wrocław — Kraków: Ateneum, 1958. 364 s.
40. Rostworowski, E. Podbój śląska przez Prusy a pierwszy rozbiór Polski / E. Rostworowski // Przegląd Historyczny. 1972. Z. 3. S. 398—412.
41. Markiewicz, M. «Jedyna i nieporównalna?» — normalne państwo europejskie czy może państwo pogranicza? / M. Markiewicz // Między Zachodem a Wschodem. Studia z dziejów Rzeczypospolitej w epoce nowożytnej / Pod. red. J. Staszewskiego, K. Mikulskiego i J. Dumanowskiego. Toruń : Wydawnictwo «Adam Marszałek», 2002. S. 17—22.
42. Markiewicz M. Państwa wielonarodowe w Europie osiemnastego wieku / M. Markiewicz // Rzeczpospolita wielu narodów i jej tradycje. Materiały z konferencji «Trzysta lat od początku unii polsko-saskiej. Rzeczpospolita wielu narodów i jej tradycje», Kraków 15—17 IX 1997 r. / Pod redakcją Andrzeja K. Link-Lenczowskiego i M. Markiewicza. Kraków : Towarzystwo Wydawnicze «Historia Jagellonica», 1999. S. 23—31.
43. Markiewicz, M. Rzeczpospolita bez sejmu. Funkcjowanie państwa / M. Markiewicz // Między barokiem a oświeceniem. Nowe spójrzenie na czasy saskie / red. K. Stasiewicz, S. Archemczyk. Olsztyn, 1996. S. 175—179.
44. Markiewicz, M. Rady senatorskie Augusta II (1697—1733) / M. Markiewicz. Wrocław : Ossolineum, 1988. 128 s.
45. Markiewicz, M. Rady senatu za Augusta III / M. Markiewicz // Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczne. 1985. Z. 77. S. 69—89.
46. Palkij, H. Sejmy 1736 i 1738 roku. U początków nowej sytuacji politycznej w Rzeczypospolitej / H. Palkij. Kraków : Polska Akademia Umiejętności, 2000. 257 s.
47. Palkij, H. Główne kierunki polityki Augusta III wobec Rzeczypospolitej po sejmie pacyfikacyjnym (1736—1740) / H. Palkij // Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczny. 1998. Z. 125. S. 51—58.
48. Palkij, H. Praca komisji aukcji wojska w latach 1736—1738 / H. Palkij // Kwartalnik Historyczny. 1999. Z. l. S. 19—44.
49. Czeppe, M. Współpraca biskupa Kajetana Sołtyka z kamarylą Mniszcha. Próba charakterystyki / M. Czeppe // Wiek Oświecenia. 1993. T. 9. S. 167—173.
50. Czeppe, M. Z dziejów rywalizacji między marszałkiem i kanclerzem / M. Czeppe // Trudne stulecie. Studia z dziejów XVII i XVIII wieku ofiarowane profesorowi Jerzemu Michalskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin / red. Ł. Kądzielą, W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa, 1994. S. 55—59.
51. Czeppe, M. Działalność agenta hetmańskiego w Dreźnie w latach 1752—1756 w świetle raportów Andrzeja Protasowicza do Michała Kazimierza Radziwiłła / M. Czeppe // Studia Historyczne. 1995. Z. 4 (151). S. 495—504.
52. Czeppe, M. Kamaryla pana z Dukli. Kształtowanie się obozu politycznego Jerzego Augusta Mniszcha 1750—1763 / M. Czeppe. Warszawa : Neriton, 1998. 300 s.
53. Ronikier, J. Hetman Adam Sieniawski i jego regimentarze. Studium z historii mentalności szlachty polskiej 1706—1725 / J. Ronikier. Kraków : Universitas, 1992. 232 s.
54. Sowa, A. Polscy i litewscy ministrowie Augusta II. Próba porownania / A. Sowa // Sobotka. 1982. Cz. 3—4. S. 449—455.
55. Kościalkowski, S. Antoni Tyzenhauz: podskarbi nadworny litewski, T. 1 / S. Kościalkowski. Londyn : Akademia Uniwersyteta Stefana Batorego,1970. 681 s.
56. Staszewski, J. August II Mocny / J. Staszewski. Wrocław; Warszawa; Kraków : Ossolineum, 1998. 311 s.
57. Staszewski, J. August III Sas / J. Staszewski. Wrocław; Warszawa; Kraków : Ossolineum, 989. 307 s.
58. Staszewski, J. Ostatni «wielki plan» Augusta Mocnego / J. Staszewski // Rocznik Gdański. 1986. Z. 1. S. 45—67.
59. Staszewski, J. Jak Polskę przemienić w kraj kwitnący… Studia i szkice z czasów saskich / J. Staszewski. Olsztyn, 1997. 275 s.
60. Staszewski, J. Stanisław Leszczyński a tęsknota do króla-piasta / J. Staszewski // Stanisław Leszczyński król, polityk, pisarz, mecenas / red. Alojzy Konior. Leszno, 2001. S. 38—52.
61. Staszewski, J. Sejm 1744 roku / J. Staszewski // Parlament, prawo, ludzie. Studia ofiarowane profesorowi Juliuszowi Bardachowi w sześćdziesięciolecie pracy twórczej. Warszawa : Wydawnictwo Sejmowe, 1996. S. 273—278.
62. Olszewski, H. Doktryny prawno-ustrojowe czasów saskich (1697—1740) / H. Olszewski. Warszawa : PWN, 1961. 321 s.
63. Michalski, J. Studia nad reformą sądownictwa i prawa sądowego XVIII w. / J. Michalski. Warszawa : Zakład narodowy imienia Ossolińskich, 1958. 307 s.
64. Anusik, Z. Radziwiłłowie w epoce saskiej. Zarys dziejów politycznych i majątkowych / Z. Anusik, A. Stroynowski // Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica 33. 1989. S. 29—58.
65. Zielińska, Z. Walka «Familii» o reformie Rzeczypospolitej, 1743—1752 / Z. Zielińska. Warszawa : PWN, 1983. 385 s.
66. Markiewicz, M.[Próby naprawy Rzeczypospolitej. Recenzja] / M. Martkiewicz, H. Palkij // Studia Historyczne. 1986. Z. 1. S. 125—134. Рэц. на кн.: Zielińska, Z. Walka «Familii» o reformie Rzeczypospolitej, 1743—1752. Warszawa : PWN, 1983. 385 s.
67. Zielińska, Z. Mechanizm sejmikowy i klientela radziwiłłowska za Sasów / Z. Zielińska // Przegląd Historyczny. 1971. Z. 3. S. 397—410.
68. Zielińska, Z. Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjskich w XVIII wieku / Z. Zielińska. Warszawa : Semper, 2001. 255 s.
69. Zielińska, T. Więź rodowa domu Radziwiłłowskiego w świetle diariusza Michała Kazimierza Radziwiłła «Rybieńki» / T. Zielińska // Miscellanea Historico-Archivistica. 1989. T. 3. S. 175—190.
70. Zielińska, T. Kariera i upadek żydowskiego potentata w dobrach radziwiłłowskich w XVIII wieku / T. Zielińska // Kwartalnik historyczny. 1991. Z. 3. S. 33—49.
71. Zielińska, T. Feldmarszałek Jakub Henryk Flemming w środowiskach magnatów polskich / T. Zielińska // Polska-Saksonia w czasach unii (1697—1763). Próba nowego spójrzenia / Pod red. K. Bartkiewicza. Zielona Góra : Lubuskie towarzystwo naukowe, 1998. S. 115—128.
72. Lesiński, J. Spory o dobra neuburskie / J. Lesiński // Miscellanea Historico-Archivistica. 996. T. 6. S. 95—132.
73. Zakrzewski, A. Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI—XVIII w. Ustrój i funkcjonowanie: sejmik trocki / A. Zakrzewski. Warszawa : Liber, 2000. 257 s.
74. Zakrzewski, A. Marszałek powiatowy Wielkiego Księstwa Litewskiego marszałkiem sejmikowym (XVI—XVIII w.) / A. Zakrzewski // Parlament, prawo, ludzie. Studia ofiarowane profesorowi Juliuszowi Bardachowi w sześćdziesieciolecie pracy twórczej. Warszawa : Wydawnictwo Sejmowe, 1996. S. 356—361.
75. Zakrzewski, A. ógraniczenie przez sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego monarszego prawa mianowania urzędników sądowych, XVII—XVIII w. / A. Zakrzewski // Lietuvos Valstybe XII—XVIII a. Vilnius : Lietuvos istorijos institutas, 1997. S. 173—185.
76. Zakrzewski, A. Kierowanie obradami sejmików Wielkiego Księstwa Litewskiego (XVI—XVIII w.) / A. Zakrzewski // Studia z dziejów państwa i prawa polskiego/ Łódź; Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2000. S. 139—149.
77. Zakrzewski, A. Recepcja ustroju i prawa w Wielkim Księstwie Litewskim, XIV—XVIII wiek / A. Zakrzewski // Studia Juridica. 2002. XL. S. 247—261.
78. Rachuba, A. Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569—1763 / A. Rachuba. Warszawa : Wydawnictwo Sejmowe, 2002. 375 s.
79. Rachuba, A. Sejmiki generalne Wielkiego Księstwa Litewskiego w Wołkowysku i Słonimiu / A. Rachuba // Między Zachodem a Wschodem. Studia z dziejów Rzeczypospolitej w epoce nowożytnej; pod. red. J. Staszewskiego, K. Mikulskiego i J. Dumanowskiego. Toruń : Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002. S. 43—53.
80. Dumin, S. Ciechanoweccy herbu Dąbrowa / S. Dumin, A. Rachuba, J. Sikorska-Kulesza. Warszawa : Wydawnictwo DiG, 1997. 224 s.
81. Lulewicz, H. Urzędnicy centralni i dostojnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV—XVIII wieku / H. Lulewicz, A. Rachuba. Kórnik: Biblioteka Kórnicka, 1994. 255 s.
82. Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy. T. IV. Województwo smoleńskie XIV—XVIII wiek / Opracowali H. Lulewicz, A. Rachuba, P. Romaniuk. Warszawa : Wydawnictwo DiG, 2003. 412 s.
83. Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy. T. 1. Województwo wileńskie XIV—XVIII wiek / Opracowali H. Lulewicz, A. Rachuba, P. Romaniuk, przy współpracy U. Jemialianczyka i A. Macuka. Warszawa : Wydawnictwo DiG, 2004. 764 s.
84. Deputaci Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego (1697—1794): Spis / pod red. Andrzeja Rachuby; oprac. Andrzej Rachuba i Przemysław P. Romaniuk przy współpr. Andreja Macuka i Jewgienija Aniszczenki; Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. Warszawa : DiG, 2004. 448 s.
85. Kriegseisen, W. Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej / W. Kriegseisen. Warszawa : Semper, 1996. 307 s.
86. Kriegseisen, W. Diariusz Petersburskiej podróży Jana i Piotra Sapiehow z 1726 roku / W. Kriegseisen // Wiek Oswiecenia. 1993. №№ 9. S. 55—63.
87. Karkucińska, W. Anna z Sanguszków Radziwiłłowa / W. Karkucińska. Warszawa: Semper, 2000. 391 s.
88. Kosińska, U. Rosyjskie plany wywołania antykrólewskiej konfederacji i detronizacji Augusta II w 1719 r. / U. Kosińska // Kwartalnik historyczny. 1999. Z. 3. S. 53—75.
89. Kosińska, U. Rosja wobec sejmu jesiennego 1720 r. / U. Kosińska // Kwartalnik historyczny. 2004. Z. 1. S. 39—67.
90. Kosińska, U. Sejm 1719—1720 a sprawa ratyfikacji traktatu wiedeńskiego / U. Kosińska. Warszawa : Semper, 2003. 288 s.
91. Kosińska, U. Rokowania Augusta II ze Szwecją w latach 1719—1720 / U. Kosińska // Kwartalnik historyczny. 2004. Z. 3. S. 23—44.
92. Ciesielski, T. Zabiegi hetmanów o rewizję uchwał sejmu niemego i odzyskanie komendy nad autoramentem cudzoziemskim a sejmy w latach 1717—1724 (prolegomena) / T. Ciesielski // Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej / pod red. Jadwigi Muszyńskiej. Kielce, 2001. S. 61—85.
93. Kurek, J. U schyłku panowania Augusta II Sasa / J. Kurek. Katowice : Wydawnictwo Uniwersytetu śląskiego, 2003. 222 s.
94. Kurek, J. Parlamentarzyści za Augusta II i Augusta III Sasów. Parlamentarzyści polscy od XVI do XX wieku. Stan badań i postulaty / J. Kurek; red. J. Seredyka, D. Kurpiers-Schreiber. Opole, 1999. S. 35—50.
95. Polski Slownik Biograficzny, T. I—XL. Kraków; Wrocław; Warszawa; Kraków; Gdańsk; Łódź; Wrocław, 1935—2006. T. IV, XVIII, XXIII, XXIV, XXVII, XXIX, XXX, XXXV, XL.
96. Achremczyk, S. Obóz stanisławowski w Prusach Królewskich w latach 1733—1736 / S. Achremczyk // Rocznik Gdański. 1986. Z. 1. S. 115—138.
97. Jonasson, G. Szwecja i druga elekcja Stanisława Leszczyńskiego / G. Jonasson // Rocznik Gdański. 1986. Z. 1. S. 107—114.
98. Lisek, A. Obóz stanisławowski w województwie ruskim w okresie bezkrólewia w 1733 r. i w pierwszych miesiącach wojny o tron polski / A. Lisek // Rocznik Przemyski. 2000. Z. 4. S. 3—15.
99. Lisek, A. Postawa szlachty ruskiej wobec prób pacyfikacji kraju w 1735 roku / A. Lisek // Rocznik Przemyski. 2001. Z. 3. S. 33—43.
100. Lisek, A. Uwagi w sprawie orientacji politycznej szlachty chełmskiej w latach (1733—1736) / A. Lisek // Rocznik Przemyski. 2002. Z. 4. S. 65—75.
101. Panek, A. Stanowisko szlachty lubelskiej i jej przywódców wobec wojny o tron polski (1733—1735) / A. Panek // Polska-Saksonia w czasach unii (1697—1763). Próba nowego spojrzenia / Pod red. K. Bartkiewicza. Zielona Góra : Lubuskie towarzystwo naukowe, 1998. S. 129—146.
102. Dygdała, J. Obóz saski w Prusach Królewskich i jego działalność w latach 1733—1736 / J. Dygdała // Rocznik Gdański. 1986. Z. l. S. 139—166.
103. Dygdała, J. Dylematy austriackiej polityki wobec Rzeczypospolitej podczas bezkrólewia 1733 roku / J. Dygdała // Acta Universitatis Nicolai Copernici. 1993. Historia nr XXVIII. S. 103—124.
104. Dygdała, J. Polityka informacyjna prymasa Teodora Potockiego w bezkrólewiu 1733 roku / J. Dygdała // Rozprawy z dziejów XVIII wieku. Z dziejów komunikacji socjalnej epoki nowożytnej; pod red. J. Wojtowicza. Toruń, 1993. S. 63—78.
105. Dygdała, J. Postawa «familii» Czartoryskich w bezkrólewiu 1733 roku z perspektywy Wiednia / J. Dygdała // Między wielką polityką a szlacheckim partykularzem: Studia z dziejów nowożytnej Polski i Europy ku czci Profesora Jacka Staszewskiego; red. K. Wajda. Toruń, 1993. S. 275—283.
106. Dygdała, J. Konfederacja krakowska Teodora Lubomirskiego z początków bezkrólewia 1733 roku a polityka Austrii wobec Rzeczypospolitej / J. Dygdała // Trudne stulecie. Studia z dziejów XVII i XVIII wieku ofiarowane profesorowi Jerzemu Michalskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin; red. Ł. Kądziela, W. Kriegseisen, Z. Zielińska. Warszawa, 1994. S. 46—54.
107. Dygdała, J. Kwestia dysydencka w Rzeczypospolitej doby bezkrólewia 1733 roku / J. Dygdała // Zapiski Historyczne. 1997. T. LXII. S. 45—67.
108. Dygdała, J. Pakta konwenta Augusta III (z zabiegów o pozyskanie polskiej opinii szlacheckiej) / J. Dygdała // Między Zachodem a wschodem. Studia ku czi profesora Jacka Staszewskiego, T. II; pod red. J. Dumanowskiego, B. Dybasia, K. Mikulskiego, J. Porazinskiego i S. Roszaka. Toruń, 2003. S. 147—157.
109. Dygdała, J. Saskie próby infiltracji środowisk szlacheckich podczas bezkrólewia 1733 roku / J. Dygdała // Kwartalnik Historyczny. 2003. Z. 4. S. 47—70.
110. Szklarska, E. Próby pacyfikacji Rzeczypospolitej w latach 1734—1736. Zabiegi o pozyskanie stronników Leszczyńskiego dla obozu Wettyna / E. Szklarska // Rocznik Gdański. 1986. Z. l. S. 169—180.
111. Szklarska, E. Kwestia wykluczenia cudzoziemca od tronu na sejmie konwokacyjnym 1733 r. / E. Szklarska // Między Zachodem a wschodem. Studia ku czi profesora Jacka Staszewskiego, T. II; pod red. J. Dumanowskiego, B. Dybasia, K. Mikulskiego, J. Porazinskiego i S. Roszaka. Toruń, 2003. S. 561—573.
112. Szklarska, E. Od centrum ku peryferiom. Konfederacja warszawska jako narzędzie legitymizacji władzy Augusta III / E. Szklarska // Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy; red. R. Skowron. Kraków, 2003. S. 509—519.
113. Lisek, A. Litwini na sejmie elekcyjnym w 1733 roku / A. Lisek // Z dziejów XVII i XVIII wieku. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Michałowi Komaszyńskiemu; red. Jan Kwak. Katowice, 1997. S. 138—154.
114. Lisek, A. Postawa Radziwiłłów w okresie przedostatniego bezkrólewia i w pierwszych miesiącach wojny domowej (1733—1734) / A. Lisek // Radziwiłłowie. Obrazy literackie. Biografie. świadectwa historyczne; pod red. K. Stępnika. Lublin, 2003. S. 358—370.

Наверх

Карев Д.В.

Карев Дмитрий Владимирович — директор Гуманитарного центра исследований Восточной Европы, заведующий кафедрой экономической теории Гродненского государственного университета им. Янки Купалы, доктор исторических наук, профессор

Тематика исследований по истории Великого княжества Литовского в целом, и роли христианской традиции в культуре его народов, в частности, в российской досоветской и восточнославянской историографии советского периода в основном совпадает. В качестве главных проблем рассматриваются: общественно-политическое развитие государства; церковно-религиозная эволюция; аграрная история, жизнь городов; история культуры; правовые традиции. Но смысловые и тематические доминанты разительно меняются. На первый план уже в 1920-е гг. выходят проблемы социально-экономической истории ВКЛ, которые рассматривались сквозь призму марксистской методологии.

В 1920-х — начале 1930-х гг. среди научных исследований данная социально-экономическая проблематика стала занимать ведущие позиции. Классовый подход в исторической науке этого периода проявился в повышении интереса советских медиевистов к положению крестьянства и городских низов, к процессам развития социальной борьбы в городах и сельских населенных пунктах ВКЛ. Одним из ярких представителей этого направления в историографии ВКЛ был В. И. Пичета, который в своей фундаментальной работе «Аграрная реформа Сигизмунда Августа в Литовско-Русском государстве» (1917) всесторонне рассмотрел причины проведения и результаты решающих для жизни белорусской деревни ХVI—ХVII вв. хозяйственных преобразований. Научные публикации ученого этих лет были посвящены положению особых категорий крестьянства XVI—ХVII в., юридическому статусу сельского населения, состоянию шляхетского хозяйства. При рассмотрении истории ВКЛ этого периода Пичета обращал большое внимание на унию Великого княжества Литовского с Польшей, отношения ВКЛ с Московским государством, а также влияние этих процессов на белорусскую культуру. Однако взгляды Пичеты на эти проблемы белорусской истории XVI—XVII вв. на протяжении 20-х — 30-х гг. ХХ в. неоднократно менялись, эволюционировали под влиянием советского политического контекста 1920-х — первой половины 1940-х г. [1, 10, 28, 38, 42, 44].

Несмотря на неблагоприятные социально-политические условия в стране, связанные с началом массовых репрессий, белорусские и украинские историки опубликовали в конце 20-х — начале 30-х гг. целый ряд фундаментальных исследований по истории права, культуры и социально-экономической истории ВКЛ (Т. Забела, Д. Довгялло, А. Бурдейко, В. Дружчиц, К. Кернажицкий, О. Добров, Н. Товстолес, С. Барисенок, И. Черкаский, А. Грушевский и ряд других). Российские историки (М. К. Любавский, А. Е. Пресняков) в 20-е гг. «отходят» от проблематики, связанной с историей ВКЛ и переключаются на проблемы истории феодальной Руси и России.

В послевоенный период историческая мысль в СССР, хоть и получила определенное оживление, все же находилась под жестким идеологическим контролем КПСС. Это, прежде всего, относилось к тем проблемам культурно-религиозной истории белорусского и украинского народов, которые составляли этническое ядро населения. Фактически методологические положения вырабатывались в ЦК компартий Украины и Беларуси и «укоренялись» в обобщающие научные труды и вузовские учебники. Так, концептуальные оценки истории ВКЛ были заложены в известных «Тезисах об основных вопросах истории БССР» (1948 г.), согласно которым период XIV—XVIII вв. являлся временем нахождения Беларуси под властью Литвы и Польши, временем «наиболее мрачным… в ее историческом развитии».

Освещение главных событий в истории культуры народов ВКЛ в историографиях БССР и УССР сводилось к постоянному показу стремления народных масс Беларуси и Украины к «воссоединению» с Московской державой. Гипертрофированный классовый подход практически исключал возможность появления в восточнославянских историографиях 1940-х — 1950-х гг. капитальных работ по истории государства и права, культуры шляхетского сословия, по церковно-религиозной проблематике. Те политизированные сюжеты, которые получали право на жизнь, имели тенденциозную направленность (работы Я. Н. Мараша, Л. С. Абецедарского, А. П. Игнатенко) [1, 17, 31].

До 1970-х гг. большинство советских историков-медиевистов интересовалось прежде всего изучением материальной, экономической культуры народов ВКЛ, в частности изучением социально-экономического развития городов ВКЛ (С. Щербаков, Я. Карпачев, З. Копысский, А. Игнатенко, А. Грицкевич, Д. Похилевич, А. Хорошкевич) [9, 17, 23, 54]. Причем, если в 1950-х — 1960-х гг. исследовалось в основном экономическая культура городов ВКЛ, то в 1970-х — 1980-х гг. — влияние социально-политического и правового фактора в их жизни.

В 1970-е —1980-е гг. основной доминантой в изучении культуры народов ВКЛ стало изучение материальной культуры деревни (работы Д. Похилевича, В. Мелешко, З Копысского, М. Спиридонова, П. Лойко) [23, 35, 41, 49]. Отличительной чертой всех научных разработок этого периода стала их широкая источниковедческая база, которая позволила использовать статистические методы исследования и методы, принятые в исторической культурологии.

В 1970-х — 1980-х гг. оживляется и источниковедческое направление истории культуры ВКЛ (работы Н. Улащика, Г. Голенченко, Я. Немировского, Ю. Лабынцева, Д. Карева, С. Морозовой, Л. Корниловой, С. Подокшина, И. Юхо, И. Саверченко, В. Конона) [7, 19, 23, 24, 26, 27, 39, 45]. Особенно большим был вклад в разработку этой проблематики таких исследователей, как А. Л. Хорошкевич и Н. Н. Улащик. Последний опубликовал белорусско-литовские летописи в «Полном собрании русских летописей» (1975—1980) и «Очерки по археографии и источниковедению истории Беларуси феодального периода» (1973). В связи с 450-летним юбилеем белорусского книгопечатания с конца 1960-х гг. постепенно реанимируется и историко-культурологическая проблематика в изучении истории ВКЛ ХV—ХVШ вв. (работы Е. Немировского, В. Конона, Г. Голенченко, С. Подокшина, В. Шматова, Ю. Лабынцева, Э. Дорошевича, С. Сокола, И. Юхо, Н. Яковенко, Л. Довгой, Н. Высоцкой) [4, 5, 6, 7, 8, 12, 27, 33, 34, 39, 45, 47, 48, 50, 52, 57, 58, 59].

К сожалению, до сих пор слабо исследованными оставались и остаются проблемы влияния социально-политических институтов ВКЛ на социокультурные процессы в государстве. Здесь наибольшей активностью отличались прежде всего юристы, занимающиеся историей государства и права, которые включали в процесс рассмотрения эволюции восточнославянского права и особенности правовой системы ВКЛ XV—XVIII вв. (исследования А. Дубровина, И. Мартысевича, К. Сафроненко, И. Старостиной, С. Юшкова, И. Яковкина, И. Юхо, Г. Дербиной). В 90-е гг. ХХ в. в исследовательской проблематике по истории культуры ВКЛ формируется новое направление — исследование эволюции исторической памяти белорусов и украинцев (Д. В. Карев, Н. Н. Яковенко, В. Чаквин, И. А. Марзалюк, Б. Н. Флоря). По интенсивности и количеству изданных в 50—80-е гг. ХХ в. работ по истории ВКЛ на первый план выходят историки Беларуси. Слабая интенсивность исследований по этой проблеме историками УССР и РСФСР в эти годы во многом объясняется разрушением в советский период традиций тех мощных школ российской и украинской «литванистики», которые существовали и успешно функционировали до конца 20-х гг. ХХ в. [19, 25, 33, 53, 55, 59].

История Великого княжества Литовского в целом и христианские традиции в культуре его народов становятся стержневыми проблемами белорусской историографии лишь с конца 1980-х — начала 1990-х гг. Количество публикаций, затрагивающих различные сферы жизни этого государственного образования, год от года неуклонно возрастало. Проблемам истории ВКЛ была посвящена значительная часть проводимых в этот период научных конференций.

В эти годы появились многочисленные публикации архивных материалов и переизданий трудов тех историков Беларуси и Украины XIX — начала XX в., которым принадлежат огромные заслуги в концептуальной реконструкции образа восточнославянской христианской культуры ВКЛ XIV—XVIII вв. (переиздания работ И. Григоровича, М. Довнар-Запольского, М. Кояловича, Н. Костомарова, М. Грушевского).

В ходе дискуссий, проходивших в 1990-е гг. коренной ревизии были подвергнуты такие наиболее значимые проблемы белорусской истории и культуры XIV—XVIII вв., как: 1) роль белорусской культуры и белорусского этноса в формировании культурных и политических традиций Великого княжества Литовского (Г. Я. Голенченко, С. А. Подокшин, Д. В. Карев, М. Ф. Пилипенко, И. Саверченко); 2) роль военных конфликтов с восточным соседом — Россией в XVI—XVII вв., как фактор деформировавший культурные процессы на восточнославянских землях ВКЛ и I Речи Посполитой (Г. Саганович, М. А. Ткачёв, О. Яновский) [46, 51]; 3) роль христианства и христианских конфессий в истории ВКЛ и Беларуси (Г. Я. Голенченко, С. А. Подокшин, Л. Иванова, С. В. Морозова, И. Саверченко, В. Конон); 4) история белорусского шляхетства и его роль в формировании культуры и культурных традиций ВКЛ ХVI—ХVIII вв. (А. Грицкевич, Я. Запрудник, Н. Козловская, Г. Голенченко, П. Лойко, А. Килбас) [8, 15, 22, 29].

Открытию новых тем исследований и пересмотру устоявшихся догм и стереотипов в трактовке культуры народов Великого княжества Литовского и Беларуси способствовало развитие исторической периодики этих лет. Именно она стала полигоном и творческой лабораторией для создания новых историографических версий по истории ВКЛ XIII—XVIII вв. В указанном направлении заметные заслуги принадлежат таким историческим журналам, как «Спадчына» (издается с 1989 г.), «Беларускі гістарычны часопіс» (с 1993 г.), «Беларуская мінуўшчына» (с 1993 г.), «Беларускі гістарычны агляд» (с 1994 г.), «Гісторыя: праблемы выкладання» (с 1997 г.).

Заслуга этих журналов видится в том, что главное внимание они уделяли малоисследованным и дискуссионным проблемам истории культуры Великого княжества Литовского и феодальной Беларуси, активно вводили в научный оборот забытое и «репрессированное» источниковое наследие белорусского народа. Каждый из названных журналов стремился освоить свою собственную нишу в рамках белорусской историографии. Доминирующее место в этих изданиях занимала историко-культурологическая проблематика, с которой могли сравниться лишь исследования по политической истории ВКЛ. Главной причиной резкого повышения интереса к проблемам духовной культуры и, прежде всего, к ее истории явилась новая волна белорусского национального возрождения, поднявшаяся с конца 80-х гг. ХХ в.

Эти периодические издания (в первую очередь «Спадчына», «Беларуская мінуўшчына») в большей или меньшей степени старались познакомить своего читателя с достижениями культуры, стремясь поколебать стереотипное представление о белорусе как о носителе только фольклорной традиции «крестьянского» этноса. В целом же белорусская историческая периодика 90-х гг. стояла на позиции признания безусловной и самодостаточной ценности белорусской национальной культуры, прежде всего белорусского языка как наиболее яркого выражения самобытной сущности этноса.

По количеству изданных в 90-х гг. ХХ — начале XXI в. на постсоветском пространстве работ истории культуры ВКЛ на первый план вышли историки Беларуси. Достижения восточнославянской историографии в освоении «культурного пространства» ВКЛ за последнее двадцатилетие выглядят весьма впечатляюще как в плане «отраслевого» разреза его изучения (история конфессий; история этносоциальной психологии отдельных групп и сословий населения; исторический менталитет; история культуры «книжно-письменной традиции» и традиционная культура; правовая и политическая культура), так и в плане самого осмысления сложных дискуссионных проблем историко-теоретического характера (специфика проявлений феноменов Ренессанса, Реформации и Контрреформации в «перекодировке» культурно-исторических процессов ВКЛ этого «осевого» для белорусской культуры времени).

Тем не менее многие аспекты постижения «смысла» и специфики культурных процессов, происходивших в ВКЛ еще остаются на перифирии исследовательского внимания (историографические традиции изучения культуры эпохи в исторической мысли народов Восточной Европы XVI — начале XXI в.; источниковедческие возможности источникового комплекса, как базы для научной реконструкции «силуэта» культуры эпохи XIV—XVIII вв.; роль личности в исторических событиях тех столетий). Без их разработки воссоздание коллективного «портрета» эпохи истории ВКЛ и его культуры будет выглядеть зданием возводимым на очень зыбком и ненадежном фундаменте.

Сегодняшняя историографическая ситуация, когда активные исследования данной проблемы возобновили и историки-богословы, требует решения других вопросов организационного и методологического характера: налаживание профессионального диалога с коллегами из рядов церкви, выработка взаимоприемлемого для обеих сторон понятийного «языка» изучения и осмысления указанной проблематики. Сделать это после 70-летнего доминирования в советской историографии, а также в массовом сознании стандартов «казенного атеизма» будет весьма непросто. Но думается налаживаемый диалог обещает быть весьма продуктивным в плане глубины и многомерности изучаемого историко-культурологического феномена.

Такое понимание проблемы выдвигает на первый план разработку, прежде всего, ее историографических и источниковедческих ракурсов. Исходя из этого понимания, созданный в 2006 г. на базе Гродненского госуниверситета им. Янки Купалы временный научный коллектив (на тему «Восточнославянский мир»), приступил к разработке фундаментального историографического проекта «Православная церковь и белорусское общество в X—XXI вв. : государственность, экономика, культура (Историографические и источниковедческие аспекты проблемы)». Ожидаемым результатом реализации этого исследовательского проекта станет создание концептуальной работы, посвященной роли православной церкви в формировании культурных традиций и исторического сознания белорусского общества на протяжении XI—XXI вв. Попытка создания синтезных работ, посвященных роли культуры в формировании исторических традиций ВКЛ и Беларуси, без предварительных исследований историографо-источниковедческого характера будет очевидно обречена на неудачу.

В правильности подобного предположения нас убедило и знакомство с вышедшим в свет в 2006 г. сборником «Вялікае княства Літоўскае: гісторыя вывучэння ў 1991—2003 гг.». Этот сборник научных статей стал результатом проведения международного круглого стола, который состоялся в Гродно в мае 2003 г. В нем приняли участие как опытные известные историки «литванисты», так и молодые исследователи из стран — «наследниц» ВКЛ: Беларуси, Литвы, Польши, России и Украины. Основные направления в исследовании Великого княжества Литовского в российской историографии были проанализированы А. И. Филюшкиным, в белорусской — Г. Я. Голенченко, в украинской — К. В. Кириченко, Д. С. Вырским. Знакомство с их аналитическими статьями позволяет утверждать, что указанные нами историографические тенденции в изучении ВКЛ восточнославянской историографией в значительной мере сохраняются и в историографической традиции 90-х гг. ХХ — начала ХХI в.

Для российской историографии это: 1) традиция изучения ВКЛ в большинстве случаев как дела личной творческой инициативы историков Восточной Европы; 2) сохранение позитивистских методологических подходов в изучении истории ВКЛ; 3) неопределенность дисциплинарной принадлежности истории ВКЛ в современной российской науке и высшей школы.

В белорусской историографии история ВКЛ и сегодня не является самостоятельным комплексным и целостным объектом исторического исследования. И в этом плане белорусская историография, по справедливому замечанию Г. Я. Голенченко, не очень отличается от «довольно герметичной историографии соседних стран, которые полностью или частично входили в состав ВКЛ». Наиболее существенные изменения в изучении истории белорусских земель произошли в эти годы именно в исследовательском поле профессиональной и традиционной культуры. В научной, научно-популярной литературе большой удельный вес имеют историографические мифы, необоснованные гипотезы и компилятивные выводы. Методологический уровень большинства научных работ не очень отличается от предыдущего периода, и нередко внешняя новизна работ основывается преимущественно на смене терминологии. Очень отстает археографическое направление — исследование и издание исторических источников.

Схожие тенденции просматриваются и в современной украинской историографии ВКЛ, где основными приоритетами исследований является политическая история украинских земель в составе ВКЛ, история церкви в связи с историей общества. Но и обозначенные приоритетные направления развиваются очень неравномерно, а методологической базой большинства работ украинских историков ВКЛ остается позитивизм. По мнению украинских участников сборника «Вялікае княства Літоўскае: гісторыя вывучэння ў 1991—2003 гг.» и сегодня «украинская историография имеет большую лакуну в исследованиях ВКЛ, которая заполняется очень медленно».

Личные наблюдения и исследования автора в области историографии ВКЛ еще раз убеждают нас в правильности мысли о необходимости создания синтезной истории государства и культуры его народов только на основе предварительных историографических, компаративистских работ системного характера, которые позволили бы проследить эволюцию «образа ВКЛ» в историографической традиции восточнославянских, польского и литовского народов XVI — начала ХХI в. Игнорирование этого момента в историографической практике сегодняшних дней порождает или очередное «изобретение велосипеда», или риск многократно наступить на «старые грабли» ( некритическое повторение старых историографических мифов и ошибок).

Первые шаги в преодолении этой угрозы были сделаны коллективом гродненских историков, которые под руководством автора настоящей статьи предприняли в рамках выполнения госбюджетной тематики (выполнялась в 2001—2005 гг.) по проблеме «Великое княжество Литовское в восточнославянской историографии нового и новейшего времени. ХVI—ХХ вв. (Беларусь, Россия, Украина)». Наработанный в рамках указанного научного проекта материал позволил нам в 2007 г. опубликовать первую в белорусской историографии монографию подобного рода (см.: Д. В. Карев. Белорусская и украинская историография конца ХVIII — начала 20-х гг. ХХ в. : в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев. Вильнюс, 2007). Кроме того, уже подготовлено к изданию исследование, посвященное российской историографии Великого княжества Литовского ХVI—ХХ вв.

Разумеется, мы прекрасно понимаем, что это только начало работ на большом целинном научном поле, «распахать которое под силу только хорошо организованным творческим коллективам историков — стран наследниц ВКЛ. Создание таких международных коллективов — задача сегодняшнего дня. Без ее решения — создания синтезной истории ВКЛ будет лишено опорного фундамента».

Литература

1. Абецедарский, Л. С. Борьба белорусского народа за воссоединение с Россией (вторая половина ХVI—ХVII вв.) / Л. С. Абецедарский. Минск, 1965. 267 с.
2. Акіншэвіч, Л. Казацтва на Беларусі (гісторыка-юрыдычны нарыс) / Л. Акіншэвіч // Полымя. 1927. № 1. С. 172—190.
3. Ботвинник, М. У истоков учебной книги / М. Ботвинник. Минск, 1964. 86 с.
4. Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси: Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. Гродно, 2002. 427 с.
5. Васюк, Г. В. Православная церковь в Речи Посполитой в 80-е — 90-е годы ХVI — первой половине ХVII века: автореф. дис. … канд. ист. наук / Г. В. Васюк. Минск, 1994. 18 с.
6. Высоцкая, Н. Р. Іканапіс Беларусі ХVI—ХVIII стагоддзяў / Н. Р. Высоцкая. Минск, 1992. 314 с.
7. Габрусь, Т. В. Мураваныя храмы: сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Минск, 2001. 287 с.
8. Голенченко, Г. Я. Идейные и культурные связи восточнославянских народов в ХVI — середине ХVII в. / Г. Я. Голенченко. Минск, 1989. 302 с.; Галенчанка, Г. Я. Францыск Скарына — беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар / Г. Я. Галенчанка. Мінск, 1993. 283 с.
9. Грицкевич, А. П. Социально-экономическое развитие частновладельческого города Белоруссии в ХVI—ХVIII вв. / А. П. Грицкевич. Минск, 1962. 248 с.
10. Грушевский, А. С. Города Великого княжества Литовского в ХIV — ХVI вв. Их старина и борьба за старину / А. С. Грушевский. Киев, 1918. 240 с.
11. Гурко, А. У. Хрысціянскія святы на Беларусі: генезіс, эвалюцыя, асаблівасці: аўтарэф. дыс. … д-ра гіст. навук / А. У. Гурко. Мінск, 2003. 30 с.
12. Дзербіна, Г. Права і сям’я ў Беларусі эпохі Рэнесансу / Г. Дзербіна. Мiнск, 1997. 212 с.
13. Даўгяла, Дз. З беларускага пісьменства ХVII ст. / Дз. Даўгяла. Мiнск, 1927. 45 с.
14. Дружчыц, В. Магістрат у беларускіх мястах з магдэбургскім правам ХVI—ХVII ст. / В. Дружчыц // Запіскі аддзела гуманіт. навук (Бел. АН). Кн. 8. Працы класа гісторыі. Мінск, 1929. С. 81—126.
15. Запруднік, Я. Беларусь на гістарычных скрыжаваннях / Я. Запруднік. Мiнск, 1996. 242 с.
16. Іванова, Л. С. Рэфармацыйны рух на Беларусі (другая палова ХVI — першая палова ХVII ст.) / Л. С. Іванова // Беларускі гістарычны часопіс. 1997. № 2. С. 52—72.
17. Игнатенко, А. П. Борьба белорусского народа за воссоединение с Россией (вторая половина ХVII—ХVIII вв.) / А. П. Игнатенко. Минск, 1976. 190 с.
18. Ісаевіч, Я. Д. Братства та іх роль в розвітку української культуры ХVI—ХVIII ст. / Я. Д. Ісаевіч. Київ, 1962. 147 с.
19. Карев, Д. В. Белорусская историография в конце ХVIII — начале ХХ в.: автореф. дис. … д-ра ист. наук / Д. В. Карев. Минск, 1996. 36 с.
20. Карский, Е. Ф. Белорусы. Т. 3. Очерки словесности белорусского племени. Ч. 2: Старая белорусская письменность / Е. Ф. Карский. Минск, 2007. 584 с.
21 Килбас, А. А. Культура привилегированного сословия на Беларуси (ХIV—ХVI вв.): автореф. дис. … канд. ист. наук / А. А. Килбас. Минск, 2003. 19 с.
22. Козловская, Н. В. Шляхта белорусских земель Великого княжества Литовского: автореф. дис. … канд. ист. наук / Н. В. Козловская. Минск, 2001. 25 с.
23. Кохановский, Г. А. Историография изучения культуры Беларуси в конце ХVIII — начале ХХ в.: автореф. дис. … д-ра ист. наук / Г. А. Кохановский. Минск, 1992. 85 с.
24. Конон, В. М. От Ренессанса к классицизму. Становление эстетической мысли в Беларуси в ХVI—ХVIII вв. / В. М. Конон. Минск, 1978. 158 с.
25. Копысский, З. Ю. Экономическое развитие городов Белорусиии в ХVI — первой паловине ХVII в. / З. Ю. Копысский. Минск, 1966. 227 с.; Копысский, З. Ю. Города Беларуси во второй половине ХVI — первой половине ХVIII в.: автореф. дис. … д-ра ист. наук / З. Ю. Копысский. Минск, 1967. 41 с.
26. Корнилова, Л. А. Католические монашеские ордена в Великом княжестве Литовском в ХVI — первой половине ХIХ в. / Л. А. Корнилова // Problemy cywilizacyinego rozwoju Bialorusi, Polski, Rosi, i Ukrainy od konca ХVIII do XXI wieku. Krakуw, 2007. S. 141—145.
27. Кутузова, Н. А. Нация, религия и государственность в полемической литературе Беларуси конца ХVI — первой половины ХVII в. : учеб. пособие / Н. А. Кутузова. Минск, 1998. 147 с.
28. Лабынцев, Ю. А. Между Востоком и Западом Европы: культура народов Великого княжества Литовского / Ю. А. Лабынцев, Л. Л. Щавинская // Славяноведение. 1999. № 5. С. 20—24.
29. Лаппо, И. И. Западная Россия и ее соединение с Польшею в их прошлом. Исторические очерки / И. И. Лаппо. Прага, 1924. 225 с.
30. Лойко, П. О. Шляхта беларускіх зямель у грамадска-палітычным жыцці Рэчы Паспалітай другой паловы XVI — першай трэці XVII ст. / П. О. Лойко. Минск, 2002. 204 с.
31. Любавский, М. К. Основные моменты истории Белоруссии / М. К. Любавский. М., 1918. 21 с.
32. Мараш, Я. Н. Агрессия католицизма и Ватикана в Литве и Белоруссии во второй половине XVI — начале ХVII в.: автореф. дис. … канд. ист. наук / Я. Н. Мараш. Минск, 1954. 25 с.; Мараш, Я. Н. Очерки истории католической церкви в Белоруссии (1569—1795 гг.) / Я. Н. Мараш. Минск, 1972. 238 с.
33. Марзалюк, I. A. Гісторыя рэлігіі Беларусі (X—XVIII ст.) / I. A Марзалюк. Магілёў, 1998. 201 с.; Марзалюк, I. A. Этнаканфесіянальныя i сацыякультурныя стэрэатыпы насельніцтва беларускіх зямель у Х—XVII стагоддзях: аўтарэф. дыс. … д-ра гiст. навук / I. A. Марзалюк. Мінск, 2003. 39 с.
34. Марозава, С. В. Уніяцкая царква у культурна-гістарычным развіцці Беларусі (1569—1839 гг.) / С. В. Марозава. Гродна, 1990. 110 с.
35. Мелешко, В. И. Хозяйство крупных феодалов Восточной Европы во второй половине XVII — XVIII вв.: автореф. дис. … д-ра ист. наук / В. И. Мелешко. Минск, 1972. 45 с.; Мелешко, В. И. Классовая борьба в белорусской деревне во второй половине XVII — XVIII вв. / В. И. Мелешко. Минск, 1992. 254 с.
З6. Нікалаеў, М. В. Палата кнігапісная: рукапісная кніга на Беларусі ў Х—XVIII ст. / М. В. Нікалаеў. Мінск, 1993. 239 с.; Николаев, Н. В. Книжная культура Великого княжества Литовского: автореф. дис. … д-ра филол. наук / Н. В. Николаев. М., 1997. 38 с.
37. Пилипенко, М. Ф. Возникновение Белоруссии: новая концепция / М. Ф. Пилипенко. Минск, 1991. 32 с.
38. Пичета, В. И. История белорусского народа / В. И. Пичета // Курс белорусоведения. М., 1918—1920. С. 1—86; Пичета, В. И. Белоруссия и Литва в ХV—XVI вв. / В. И. Пичета. M., 1961. 815 с.
39. Падокшын, С. А. Беларуская думка ў кантэксце гісторыі i культуры / С. А. Падокшын. Минск, 2002. 146 с.; Падокшын, С. А. Унія, дзяржаўнасць, культура: філасофска-гістарычны аналіз / С. А. Падокшын. Минск, 1998; Падокшын, С. А. Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі ад Францыска Скарыны да Сімеона Полацкага / С. А. Падокшын. Минск, 1990. 285 с.
40. Порецкий, Я. И. Симон Будный — передовой белорусский мыслитель XVI в. / Я. И. Порецкий. Минск, 1961. 66 с.
41. Похилевич, Д. Л. Крестьяне Белоруссии и Литвы в XVI—ХVIII вв. / Д. Л. Похилевич. Львов, 1957. 174 с.
42. Пресняков, А. Е. Лекции по русской истории. Т. 2. Вып. 1: Западная Русь и Литовско-Русское государство / А. Е. Пресняков. М., 1939. 245 с.
43. Рогов, А. И. Русско-польские культурные связи в эпоху Возрождения (Стрыйковский и его «Хроника») / А. И. Рогов. М., 1965. 310 с.
44. Савіч, А. А. Нариси з icтopiї культурних рухів на Україні та Білорусі в XVI—VIII ст. / А. А. Савіч. Київ, 1929.324 с.
45. Саверчанка, I. Aurea mediocritas: кніжна-пісьмовая культура Беларусі: Адраджэнне i ранняе барока / I. Саверчанка. Мінск, 1998. 319 с.; Саверчанка, I. Старажытная паэзія Беларусі XVI — першая палова ХVII ст. / I. Саверчанка. Мінск, 1992. 253 с.; Саверчанка, I. Канцлер Вялікага Княства Леў Сапега / I. Саверчанка. Мінск, 1992. 63 с.
46. Сагановіч, Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII ст. / Г. Сагановіч. Мінск, 2001. 412 с.
47. Семенчук, А. А. Беларуска-Літоўскія летапісы i польскія хронікі / А. А. Семенчук. Гродна, 2000. 146 с.
48. Сокол, С. Ф. Политическая и правовая мысль в Белоруссии в XVI — первой половине XVII в. / С. Ф. Сокол. Минск, 1984. 188 с.
49. Спиридонов, М. Ф. Закрепощение крестьянства Беларуси (ХV—ХVI вв.) / М. Ф. Спиридонов. Минск, 1993. 223 с.
50. Старостенко, В. В. Общественно-философская мысль и национальное самосознание белорусов XVI—XVII вв.: Очерки истории: учеб. пособие / В. В. Старостенко. Могилев, 1999. 198 с.
51. Ткачоў, М. А. Замкі i людзі / М. А. Ткачоў. Мiнск, 1991. 182 с.
52. Улащик, Н. Н. Введение в изучение белорусско-литовского летописания / Н. Н. Улащик. М., 1985. 261 с.
53. Флоря, Б. Н. Отношения государства и церкви у восточных и западных славян: эпоха средневековья / Б. Н. Флоря. М., 1992. 246 с.
54. Хорошкевич, А. Л. Исторические судьбы белорусских и украинских земель в XIV—XVI вв. / А. Л. Хорошкевич // Пашуто В. Т, Флоря Б. Н., Хорошкевич А. Л. Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства. М., 1982. 263 с.
55. Чаквін, Т. В. Этнічная гісторыя беларусаў эпохі феадалізму (XIV — першая палова XVII ст.): аўтарэф. дыс. … д-ра гiст. навук / Т. В. Чаквін. Мінск, 1995. 38 с.
56. Чарота, I. Беларуская мова i царква / I. Чарота. Мiнск, 2000. 176 с.
57. Шматаў, В. Ф. Мастацтва беларускіх старадрукаў XVI—XVIII ст. / В. Ф. Шматаў. Мiнск, 2000. 306 с.
58. Юхо, И. А. Правовое положение населения Белоруссии в XVI в. / И. А. Юхо. Минск, 1976. 143 с.
59. Яковэнко, Н. Н. Українская шляхта з кiнця XIV ст. до середини XVII ст. (Волинь i Цэнтральна Україна) / Н. Н. Яковэнко. Київ, 1993. 301 с.; Яковэнко, Н. Н. Дослідження з icтopiї уявлень та ідэй в Україні XVI—XVII ст. Київ, 2002. 304 с.

Темушев В. Н.

Темушев Виктор Николаевич — доцент кафедры истории России БГУ, кандидат исторических наук

Литовско-тверские политические связи имели глубокие корни и завязывались еще с XIII в. В 1285 (6793) г. «Литва воевала тверскаго владыкы волости и Олешну и прочiи» [16, с. 344]. Объединенное русское войско, состоявшее из ратей городов Твери, Москвы, Волока Ламского, Нового Торга, Дмитрова, Зубцова и Ржевы, т. е. пограничных городов, выступило против литовцев и разбило их. Тогда был взят в плен и, по сообщению некоторых летописей, убит литовский князь Довмонт [16, с. 344; 14, стб. 483; 15, с. 166]. Каковы же обстоятельства и причины обнаружившейся литовско-тверской конфронтации?

В 1266 г. только что занявший псковский престол князь Довмонт захватил жену и двух сыновей (среди них, возможно, был Андрей) князя Герденя (в то время наместника литовского князя Войшелка в Полоцке) и полностью разгромил погнавшегося за ним, а потом пытавшегося переправиться через Двину полоцкого князя. В том же году в Новгород прибыл с полками великий князь владимирский Ярослав Ярославич (первый тверской князь), намеревавшийся «ити на Плесковъ на князя Домонта» [12, с. 85]. Новгородцы не поддержали Ярослава. Однако событие выявило союзническую связь с полоцким наместником князем Герденем, а вслед за ним и литовским князем Войшелком, одним из немногих православных в то время литовских князей.

Показательно, что первый тверской епископ Симеон прибыл на новую кафедру именно из Полоцка, из которого вынужден был уйти в связи с распространением там после князя Герденя католического влияния (переехал в Тверь между 1267 и 1271 гг.) [7, с. 67]. Не случайно нападение 1285 г. князя Довмонта последовало именно на епископские владения Симеона. Поставление же в тверские епископы в 1289 г. сына Герденя Андрея явно говорит в пользу очень крепких связей между определенными политическими силами в Литве и Тверским княжеством. Итак, уже в XIII в. литовско-тверские противоречия вызвали конфликт, затронувший и определивший тверское пограничье. Опасность со стороны Литовского княжества становилась все более реальной, поэтому в 1297 (6805) г. тверская граница была укреплена («Срубленъ бысть городъ на Волзе, ко Зубцеву, на Старице») [17, с. 411]. Непосредственной границы между литовскими и тверскими владениями тогда еще не существовало.

Отсутствие общей границы, а следовательно, и пересечения территориальных интересов стало, очевидно, одной из причин политического сближения Великих княжеств Литовского и Тверского в XIV в. Уже зимой 1320/21 (6828) г. был заключен брак между тверским князем Дмитрием Михайловичем и дочерью великого князя литовского Гедимина Марией [17, с. 50].

Дальнейшее укрепление литовско-тверских отношений, как это ни парадоксально, связано с изначальным посредничеством Москвы. Именно к московскому князю (великому князю владимирскому) Семену Ивановичу в 1349 г. прибыли послы от великого князя литовского Ольгерда с просьбой отдать за своего правителя дочь тверского князя Александра Михайловича Ульяну [17, с. 62]. Обращение с такой просьбой к московскому князю не было случайным. Во-первых, Семен Иванович, будучи великим князем владимирским, являлся формальным главой Северо-Восточной Руси. Во-вторых, Ульяна была сестрой жены московского князя Марии [17, с. 61, 158]. Брак Ольгерда на тверской княжне — свояченице московского князя, а также последовавшая чуть позже (1350/1351 г.) свадьба сына тверского князя Василия Михайловича Михаила на дочери московского князя Семена Ивановича Василисе [17, с. 63; 15, с. 222] создали особую систему устойчивых политических связей между Вильно, Тверью и Москвой.

Эта система равновесия очень скоро была нарушена. Вмешательство Орды, предоставившей в 1352 г. одному из тверских князей ярлык на княжение (Василию Михайловичу), вызвало «неимоверьство и нелюбие» в их среде [15, с. 223]. Также и между Москвой и Вильно намечались разногласия из-за влияния на Смоленск и в связи со стремлением Ольгерда создать собственную православную митрополию. Проблемы со Смоленском были урегулированы в литовско-московском договоре на р. Протве в 1352 г., причем тогда литовское господство над Смоленском сменилось на московское [20, с. 62]. Однако уже в 1356 г. разгорелась борьба за господство над смоленскими и брянскими землями. Именно к этому году относится, хотя и недолговременное, приближение литовских владений к тверским пределам.

Летом 1356 г. «Сижского сынъ Иван седее съ Литвою во Ржеве» [17, с. 66]. Таким образом один из удельных ржевских князей (Сижка — волость Ржевской земли), уже лишившийся своих владений (его не называют сижским князем, а лишь сыном сижского князя), был посажен в Ржеву с помощью литовцев. Осенью 1356 г. Ольгерд напал на Брянск и Смоленск и даже пленил сына смоленского князя. Вскоре после неясных событий, мятежа «отъ лихихъ людей» (партии сторонников ВКЛ?). Брянск оказался полностью во власти ВКЛ («и потом нача обладати Брянскомъ князь велики Литовскiй») [15, с. 228]. Впрочем, в Смоленске литовское влияние не закрепилось [20, с. 66], а из Ржевы совместные силы Волока Ламского (или Твери) и Можайска летом 1358 г. выбили литовского ставленника [15, с. 230; 17, с. 68].

Ржевская земля на юго-востоке непосредственно соприкасалась с тверскими владениями. Находившиеся в этом регионе ржевские волости Рясна и Осечен стали известны благодаря событиям 1335 г., когда собранное из новгородцев войско Ивана Калиты «пожже городке Литовьскыи Осеченъ и Рясну и иных городковъ много» [12, с. 247]. Таким образом, уже довольно давно литовские владения проникли далеко на восток, клином врезавшись в территорию, на которую претендовали Смоленск, Новгород и Тверь. Осечен и Рясна, очевидно, обладали выгодным стратегическим положением, фактически ставя под контроль участок тверской границы и создавая плацдарм для наступления на новоторжские и иные новгородские земли (в 1335 г. «воеваша Литва Новоторжьскую волость на миру» [12, с. 247]), а также, непосредственно, на саму Ржеву (до 1356 г. еще ни разу не захватывавшуюся литовскими силами). Можно заметить, что уже до 1335 г., хоть и временно, верховье Волги оказалось под властью Литовского княжества. Из двух упомянутых «литовских городков» Осечен находился на левом берегу Волги, а Рясна несколько восточнее реки. Оба городка прикрывали далеко продвинувшиеся на восток литовские владения.

Установление власти литовских князей в верховьях Волги стало возможным благодаря присоединению Торопецкой земли, отстоявшей к северо-востоку между новогородскими и смоленскими владениями. Торопец в свое время испытал ряд опустошительных набегов «Литвы» [14, стб. 447—448, 510; 17, с. 365, 372, 383, 398, 405] и около 1320 г. находился уже в составе Великого княжества Литовского [11, с. 31]. Верховья Ловати, Двины и Волги стали принадлежать Литовскому княжеству.

Недолгий срок обладания Ржевой (1356—1358 гг.), вероятно, все же помог Ольгерду укрепить свое положение в регионе. В 1359 г. «Смольняне воевали Белоую» [17, с. 68], следовательно, к этому времени город Белая был уже в составе ВКЛ, причем отвоевать Смоленскому княжеству свои бывшие владения не удалось. В ответ в том же году князь литовский Ольгерд напал на Смоленск, занял Мстиславль («а Литвоу свою въ немь посадилъ»), а затем зимой послал сына Андрея на Ржеву и теперь уже сравнительно надолго захватил ее [17, с. 68].

После присоединения Белой территория ВКЛ вышла также и к верховью р. Днепра. Таким образом, верховья трех крупнейших рек Восточной Европы (Двина, Волга и Днепр) с середины XIV в. принадлежали ВКЛ. К тому же Смоленское княжество оказывалось окруженным полукольцом литовских владений, что во многом предопределяло его скорое подчинение литовской власти. Смоленск к этому времени лишился почти половины своей территории (Ржева, Белая, Мстиславль). Брянск, с конца XIII в. находившийся в сфере влияния Смоленска и управлявшийся князьями смоленской династии, с 1356 г. также был включен в состав ВКЛ. Тем самым и течение р. Десны (левый приток Днепра) теперь контролировалось литовской властью.

Укрепившись в районе верховий Волги, Двины и Днепра, литовские князья повели дальнейшее наступление на соседние земли. Так, зимой 1361/62 (6869) г. «Литва волости Тферьскыи имали» [17, с. 71]. Вероятно, пострадали волости тверского удельного князя Михаила Александровича Микулинского, так как вскоре именно он «ездилъ въ Литву о миру и взялъ миръ съ Олгердомъ» [17, с. 72]. Владения князя Михаила Александровича тогда находились сравнительно далеко от границы с ВКЛ, однако вскоре нападению подвергся и бывший Холмский удел, занимавший пограничную западную часть Великого княжества Тверского. В 1368 г. Андрей Ольгердович Полоцкий, очевидно, из Ржевы напал на близлежащие тверские волости Хорвач и Родню. Но тут, сразу же за литовским нападением, последовал поход серпуховского удельного князя Владимира Андреевича на Ржеву и захват ее [17, с. 81].

Таким образом, первый, на короткое время появившийся, участок литовско-тверской границы стал районом конфронтации. Причем в отсутствии литовской власти на верховьях Волги были одинаково заинтересованы Тверь, Москва и Новгород. Очевидно, как верховья Волги, так и город Ржева, разместившийся на ее левом берегу, являлись связующим территориальным звеном между Северно-Западной и Северо-Восточной Русью, поэтому мы видим, что в борьбе за Ржевскую землю совместно действовали тверские, московские и новгородские силы. Впрочем, и стремление ВКЛ сохранить за собой важнейший стратегический пункт было очень настойчивым.

В 1376 г. последовало новое, уже неудачное, нападение московского удельного князя Владимира Андреевича на Ржеву [17, с. 100]. Следовательно, до 1376 г. город вновь стал подконтролен ВКЛ. По мнению В. А. Кучкина, это произошло до лета 1372 г. [8, c. 152].

Однако в кругах литовской знати было, вероятно, осознано превосходство в верхневолжском регионе позиций Москвы, за которой к тому времени стояла сила почти всей Северо-Восточной Руси, сила, способная противостоять Орде. Поэтому новый великий князь литовский Кейстут в период своего короткого правления (1381—1382 гг.) пошел на компромисс с великим князем московским Дмитрием Донским. Согласно заключенному в 1381—1382 гг. договору, ВКЛ уступало Ржеву и большую часть ее волостей Москве. Но одна волость, Осуга, осталась за ВКЛ.

Московско-литовский договор 1381—1382 гг. не сохранился, однако вывод о его существовании и зафиксированной в нем позиции относительно Ржевской земли можно сделать благодаря анализу договора о «вечном мире» от 31 августа 1449 г. между Василием II Темным и Казимиром IV. Согласно договору 1449 г., волость Осуга осталась в правлении волостелей великого князя Кейстута [5, № 53, c. 160—161].

Сохранившая литовское управление, волость компенсировала довольно ощутимую территориальную потерю. Занимая течение реки Осуги (левый приток Вазузы), она охватывала южную часть Ржевской земли и, тем самым, оставляла возможность определенного контроля за ржевской территорией в целом. Кроме того, в конце XIV в. район волости Осуга остался единственным местом соприкосновения владений ВКЛ с тверскими землями, служа своеобразным мостиком между двумя государствами.

Таким образом, к короткому времени правления в ВКЛ Кейстута можно отнести начало формирования устойчивого участка литовско-тверской границы, продержавшегося на протяжении почти века с четвертью. Между двумя государствами появлялись и другие участки общей границы, однако они существовали либо короткий отрезок времени, либо не имели существенного значения.

Сравнительно долгий срок сохранялся участок литовско-тверской границы, сформировавшийся после присоединения к ВКЛ территории Вяземского княжества (1403). Таким образом, вместе с периодически зависимым от ВКЛ Фоминско-Березуйским княжеством (низовья рек Осуги и Вазузы, при впадении последней в Волгу) и осколком Ржевской земли (волость Осуга) северо-восточные вяземские пределы составили протяженную линию соприкосновения литовских и тверских владений.

Вяземско-холмская граница (как участок литовско-тверской) имела, вероятно, двоякий характер, и намечена она может быть лишь условно. Во-первых, между литовскими и тверскими владениями существовала полоса незанятых, неосвоенных земель. Это была болотистая местность с островками лиственных лесов (об этом говорит даже название одной из находившихся в окрестностях волости — Ольховец). Археологические данные дают представление о крайней немногочисленности в регионе памятников периода средневековья [2; 21]. Так может быть описана та часть литовско-тверской границы, что шла к востоку от фоминско-березуйских земель.

Во-вторых, дальше на восток обнаруживался противоположный по характеру заселения и освоенности район с чересполосными литовско-тверскими владениями. Крайний северо-восток Вяземского княжества с начала XV в. был отдан в вотчину князьям Крошинским. Волости последних (Тешиновичи, Сукромна, Ольховец, Надславль, Отъезд, Лела) выявляются на территории к востоку от р. Гжать (приток Вазузы) в направлении к можайским землям Великого княжества Московского) [18, с. 102—103]. Наиболее близкими к тверским землям были, очевидно, волости Сукромна и Отъездец, так как позже они появились в составе именно тверских уездов. Так, из грамоты 1530 г. мы узнаем о существовании Сукроменского стана в составе Старицкого уезда, холмских волостях Старый и Новый Отъезд [5, № 102, с. 421]. Позже стан Отвотский и Сукроменский обнаружился в Можайском уезде [4, с. 574]. Вероятно, Сукромна была разделена надвое между двумя уездами: Старицким и Можайским. Вполне возможно, территории обозначенных волостей так переплелись между собой, что их трудно было размежевать, поэтому в будущем мы наблюдаем исчезновение Холмского уезда с системой волостей, а на его месте появление Холмской волости в составе Старицкого уезда. Очевидно, несколько волостей (в прошлом литовских и тверских) были слиты воедино.

О существовании плотного контакта между литовскими и тверскими владениями говорит целый ряд договорных грамот. В литовско-тверском договоре 1427 г. упоминается рубеж между ВКЛ (Смоленском) с Великим княжеством Тверским и оговариваются условия владения порубежных мест [5, № 23, с. 62—63; 22, № 141, с. 259]). Впрочем, возможно, указанная статья договорных грамот могла касаться также и другого участка литовско-тверской границы (в районе волости Осуги).

Необходимо также обозначить те территории, которые примыкали к границе с тверской стороны. Пограничными городами на юго-западе Великого княжества Тверского были Опоки (около 2 км восточнее Ржевы на левом берегу р. Волги) [7, с. 259—260; 9, с. 196], Зубцов (в излучине р. Волги, напротив устья р. Вазузы), Хорвач (Новый Городок, Погорелое городище у реки Держи правого притока Волги) [6, с. 34; 9, с. 148, 196] и Холм (к востоку от Хорвача).

Очевидно, непосредственно у границы располагалась волость Олешня, известная еще с 1285 г. Относительно локализации волости Олешня к настоящему времени существуют три мнения. Поиски похожего названия (метод лингвистического соответствия) привели В. С. Борзаковского к отождествлению центра волости с д. Алешево Зубцовского уезда [3, с. 29]. Такая локализация вызвала справедливую критику В. А. Кучкина, который, используя ряд документов, сумел обозначить приблизительное место волости Олешня между реками Шешмой (правый приток Вазузы) и Вазузой [9, с. 149]. Тем самым получалось, что территория волости вклинивалась в территорию Фоминско-Березуйского княжества. Однако в системе доказательств своей локализации В. А. Кучкин допустил одну принципиальную ошибку (перепутал местами населенные пункты Хлепень и Фомин городок) [9, с. 149], которая позволила краеведу В. В. Лелецкому прийти к совершенно неправдоподобному выводу о местонахождении волости Олешня [10, с. 175—177].

По сути, В. В. Лелецким был использован все тот же метод лингвистического соответствия. Однако радиус поиска названия Олешня был значительно расширен, хотя в свое время В. С. Борзаковский корректно стремился искать волость в районе мест, в связи с которыми она упоминалась (например, в духовной грамоте Ивана III, который передавал сыну Андрею «Холмъских вотчину, Холмъ и Новои городок, да волости Олешню, до волость Синюю, и иные волости, и пути, и села, со всеми пошлинами» [5, № 89, с. 361]). На значительном удалении к югу от Холма и р. Синей, вокруг которой располагалась волость Синяя, в районе р. Алешни (правый приток р. Большая Гжать) и была локализована древняя тверская волость Олешня [10, с. 176]. Выводы В. В. Лелецкого относительно раннего заселения района р. Алешни (там находилась Ветца, известная еще из уставной грамоты князя Ростислава Смоленского 1136 г.) не вызывают сомнения. Также и принадлежность территории к востоку от р. Гжать Тверской епархии в более позднее время достойна внимания. Однако все же выводы исследователя необходимо вновь рассмотреть критически.

Основой системы доказательств В. В. Лелецкого, как и В. А. Кучкина, служит выдержка из текста жалованной грамоты Иосифо-Волоколамскому монастырю от 21 сентября 1539 г. на с. Фаустову Гору в Зубцовском уезде. Крестьяне этого села не должны были платить мыто и иные пошлины, «коли повезут те крестьяне монастырские дрова, бревна и всякий лес из Олешни рекою Вазузою мимо Хлепень» [1, № 149, с. 145]. В. В. Лелецкий поправляет В. А. Кучкина в его неверной локализации Фаустовой Горы (село близ р. Шешмы) и Хлепеня (на р. Вазузе, ниже Березуеска) [9, с. 146] и, соответственно, разбивает построение историка, где в линии Олешня — Вазуза — Хлепень — Фаустова Гора искомая волость оказывается в районе междуречья Шешмы и Вазузы. Новая цепочка доказательств выстраивается по той же схеме, но с уточненной локализацией. Село Фаустова Гора находилось на правом берегу р. Волги при впадении в нее р. Вазузы, напротив города Зубцова [10, с. 175], а город Хлепень не ниже, а выше по течению р. Вазузы от Березуеска. Тем самым логическая цепочка разворачивается в противоположную сторону, а поиски Олешни, по мнению Лелецкого, следует вести выше Хлепеня на р. Вазузе или ее притоках. И вот, значительно южнее всех фигурирующих в системе доказательств топонимов и гидронимов, Лелецким обнаруживается река Олешня (реальное название Алешня), вокруг которой и объявляется средоточие искомой волости.

Однако следует заметить, что р. Алешня впадает в р. Гжать, соответственно, в рассматриваемой грамоте должно было быть сказано, что лес везли не только Вазузой, но и Гжатью, протяженность которой от устья Алешни до устья самой Гжати примерно в 10 раз больше, чем от Хлепеня до устья Гжати. Далее, почему было решено, что именно к себе в село крестьяне Фаустовой горы везли дрова и др.? Вероятнее всего, они заготавливали лес в волости Олешне, а затем везли (не сплавляли, так как шли против течения) его по Вазузе мимо Хлепеня далее на юг, без намерения в данном случае останавливаться в родном селе. Более того, весьма вероятно, что волость Олешня находилась рядом с селом Фаустова Гора. Из последнего крестьянам удобно было ходить в Олешню, где и заготавливали они древесину. Тем самым волость Олешню необходимо все-таки искать рядом с волостью Синей, не выходя за рамки уезда Холма и Нового городка (позже вошли в состав Старицкого уезда). Южная граница уезда (между прочим, включившая и часть бывших вотчин литовских князей Крошинских) не доходила даже до р. Гжати и ее притока Яузы, не говоря уже о значительно более южной р. Алешни.

И наконец, необходимо отметить, что в случае принятия локализации Лелецкого между волостью Олешней и основным массивом тверских земель оказывался ряд волостей князей Крошинских, входивших в состав ВКЛ, а также некоторые можайские земли Великого княжества Московского, т. е. Олешня непременно была бы тверским анклавом, окруженным литовскими и московскими владениями.

Итак, следует признать мнение В. А. Кучкина наиболее соответствующим действительности. Однако, очевидно, что, несмотря на существование нескольких аргументированных мнений, до сих пор точное местоположение тверской волости Олешни не выяснено. Твердо можно убедиться только в том, что тверские владения располагались и южнее Холма и Хорвача, а в районе Зубцова и Опок переходили на правую сторону р. Волги. Бассейны рек Шешмы (правый приток Волги), Синей (левый приток Держы) и Держи (правый приток Волги) почти полностью входили в состав Великого княжества Тверского. Частично тверские владения здесь пересекались с территорией Фоминско-Березуйского княжества и вотчинами князей Крошинских. Оставался, возможно, и участок с полосой неразмежеванных земель.

Такая протяженность литовско-тверской границы сохранялась на протяжении почти столетия (с 1403 до 1394 г.), до присоединения к Москве Вяземского княжества. Линия границы была зажата между ржевскими и можайскими (возможно, волоцкими) землями, принадлежащими Москве. Кроме того, этот участок литовско-тверской границы прерывался посредине массивом земель (Хлепень, Рогачев, Березуйск, Фоминское), на которые издавна имели претензии московские великие князья и владетели которых с 1449 г. были признаны подвластными великому князю московскому. (Реально хлепенские и др. земли оставались в составе ВКЛ, Вяземского княжества, а хлепенская волость Рогачев была даже отдана в вотчину пану Ивану (Яну) Ходкевичу [13, с. 72]). В 1494 г. эти земли стали частью Великого княжества Московского, так же как и более восточный от них участок литовско-тверской границы, где находились владения князей Крошинских, входивших в состав Вяземского княжества и ВКЛ.

Однако даже после присоединения Вяземской земли к Москве (что отодвинуло далеко на запад московскую границу) участок литовско-тверского порубежья сохранялся. В «листе перемирном великого князя моковского Иоанна с королем Казимиром» от 2 мая 1494 г. читаем: «Такъже и Тферы, отчыне нашои (Ивана III. — В. Т.), и всеи Тверскои земли рубеж с Литвою по старому рубежу» [5, № 83, с. 329; 23, № 78. 2, р. 134]. Таким образом, после 1494 г. еще некоторое время (до 1505 г., присоединения к Москве Бельского княжества) продолжал существовать самый древний участок литовско-тверской границы. Правда, Тверь уже была московским владением, вотчиной государя всея Руси Ивана III.

В связи с наличием в течение долгого времени литовско-тверской границы следует сделать следующий вывод. Между основным массивом Великого княжества Московского и Ржевской землей до ликвидации государственности Великого Новгорода и Великого княжества Тверского не существовало сухопутной связи. Ржевская земля с середины XIV в. попеременно принадлежала Москве, Вильни или Твери, но примерно с 1381—1382 гг. почти постоянно (кроме коротких периодов 1399 и 1447—1449 гг.) находилась в составе московских владений [8, с. 149—162; 19, с. 77, 78—79], при этом оставаясь, по сути, анклавом. Уникальный участок литовско-тверской границы на протяжении столетия перекрывал Москве прямой доступ к ее верхневолжскому владению, имевшему, очевидно, большое стратегическое значение. В свое время стремление обладать землями Фоминско-Березуйского княжества выдавалось историками за желание Москвы наладить сухопутную связь со Ржевой [6, с. 3]. Однако, в реальности, даже приобретя низовья р. Вазузы, московские князья все так же вынуждены были пользоваться транзитным сообщением через тверские или литовские владения. Таким образом, становится очевидным особое значение зоны литовско-тверского пограничья как определенного рычага воздействия на сферу московских интересов.

Итак, начало формирования литовско-тверской границы следует отнести к короткому времени правления Кейстута (1381—1382 гг.). Тогда появился очень маленький, но важный в стратегическом плане участок пограничья в районе волости Осуги. Литовско-московский договор о вечном мире 1449 г. специально оговаривал владение Казимиром этой бывшей частью Ржевской земли [5, № 53, с. 160—161; 22, № 136, с. 252]. Очевидно, и после 1494 г. Осуга оставалась в составе ВКЛ.

Значительно протянулась на восток литовско-тверская граница при Витовте, в 1403—1404 гг., когда ВКЛ захватило вяземские и смоленские земли. Очевидно, появившаяся литовская граница заимствовала старый смоленский рубеж. Что характерно, новая власть сохранила в неприкосновенности существовавшую чересполосицу и совместное управление смоленско-тверских владений и, таким образом, граница имела неопределенный, нечеткий характер.

Литература

1. Акты феодального землевладения и хозяйства XIV—XVI вв. Ч. 2. М., 1956.
2. Археологическая карта России. Смоленская область. Ч. 1—2. М., 1997.
3. Борзаковский В. С. История Тверского княжества. СПб., 1876.
4. Готье Ю. В. Замосковный край в XVII в. Опыт исследования по истории экономического быта Московской Руси. М., 1937.
5. Духовные и договорные грамоты великих и удельных князей XIV—XVI вв. М.; Л., 1950.
6. Квашнин-Самарин Н. Д. Исследование об истории княжеств Ржевского и Фоминского. Тверь, 1887.
7. Клюг Э. Княжество Тверское (1247—1485 гг.). Тверь, 1994.
8. Кучкин В. А. К изучению процесса централизации в Восточной Европе (Ржева и ее волости в XIV—XV вв.) // История СССР. 1984. № 6.
9. Кучкин В. А. Формирование государственной территории Северо-Восточной Руси в X—XIV вв. М., 1984.
10. Лелецкий В. В. О местоположении тверской волости Олешни и территории Тверского княжества // Отечественная история. М., 1998. № 2.
11. Любавский М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого литовского статута. М., 1892.
12. Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов. М., 2000.
13. Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско-литовским. Т. 1. (С 1487 по 1533 г.) // Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 35. СПб., 1882.
14. Полное собрание русских летописей. Лаврентьевская летопись и Суздальская летопись по Академическому списку. Т. 1. М., 2001.
15. Полное собрание русских летописей. Летописный сборник, именуемый Патриаршей или Никоновской летописью. Т. 10. М., 2000.
16. Приселков М. Д. Троицкая летопись. Реконструкция текста. СПб., 2002.
17. Русские летописи. Рогожский летописец. Тверская летопись. Т. 6. Рязань, 2000.
18. Темушев В. Н. К вопросу о московско-литовской границе XV в. (Владения князей Крошинских) // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. М., 2005. № 3 (21).
19. Темушев В. Н. Начало складывания московско-литовской границы. Борьба за Ржевскую землю // Российские и славянские исследования: Сб. науч. ст. Вып. 1. Мн., 2004.
20. Флоря Б. Н. Борьба московских князей за смоленские и черниговские земли во второй половине XIV в. // Проблемы исторической географии России. Вып. 1. М., 1982.
21. Шмидт Е. А. Древнерусские археологические памятники Смоленской области. Ч. 1—2. Смоленск, 1982—1983.
22. Lietuvos Metrika — Lithuanian Metrica — Литовская Метрика. V., 1993. Kn. 5 (1427—1506).

Наверх